نظری بر نمایش «سه خواهر و دیگران»
عزیزان من، بد زندگی میکنید!
جواد رنجبر
نمایش «سه خواهر و دیگران» را آقای حمید امجد نوشته و کارگردانی كرده و خانم سعیده آبشناسان آن را تهیه کرده است؛ یک نمایش سهساعته که در زمانه تلگرام و پیامهای کوتاه چندکلمهای، دیدنش کاری شاق به نظر میرسید اگر چند ویژگی برجسته نداشت. اولین ویژگی آن است که نمایش حمید امجد از آثار بزرگ نمایشی جهان متأثر است. سه خواهر نمایشنامه آنتوان چخوف، نویسنده جهانی اهل روسیه، است. در آن از نمایشنامههای دایی وانیا و باغ آلبالوی چخوف و شاهلیر شکسپیر سخن به میان میآید. ازاینرو نمایش بر بستری کوبیده و آماده قرار دارد و با ریشهای کهن آب میخورد. نهاینکه نمایشهای تجربی و نو و خلاق را خستهکننده و بیریشه بدانیم، اما آشنایی و ارجاع به آثار بزرگ نمایشی جهان، بیتکرار مکررات، راهرفتن در مسیری است جهانی و برآمده از فهم مشترک بشری. همانگونه که نمایشهای خلاق و جدید راههای جدید را پیشروی فهم بشر میگشاید. انبوه نمایشنامههایی که بر مبنای هملت ویلیام شکسپیر نوشته شده، گواه راستین علاقه به موضوعات آشناست و آشناییزدایی از آنها نشانه نیاز به نوآوری و حرفهای جدید. نمایش سه خواهر و دیگران جزء گروه اول است و در آن بر بستری آشنا گفتوگویی بینفرهنگی شکل میگیرد. چه، هر نمایشنامه در راه گفتوگوی جهانی که فهم بشری در آن شکل میگیرد میتواند به هزاران شکل بازنوشته و اجرا شود؛ به شرط حفظ چارچوبها و اصالت و مرتبه هنری آثار. به نظر میرسد نمایشنامه حمید امجد از عهده این کار بهخوبی برآمده و سه خواهر چخوف را در جریان گفتوگوی نویی نشان داده است. تلفیق نشانههای روسی و ایرانی در قالب شخصیت فیرز (فیروز)، که بازمانده جنگهای سخت دو کشور در دوره قاجاریه است، قلب این گفتوگوست. ایرانی سیاه، خدمتگزار باغ ییلاقیای شده است که ساکنان اصلیاش زندگی در آن را تاب نمیآورند و راه گریز به پایتخت میجویند. تضاد دو گروه آدمها در نامیدن فیروز هم متجلی است. دو تلفظ برای یک نام یا دو نام برای یک مفهوم؛ مفهوم مشترک جهانی. چراکه در این تضاد و دوگانگی یک رشته پیونددهنده وجود دارد که «فروپاشی» است. فروپاشی بهمثابه سرنوشت مشترک ظاهر میشود؛ سرنوشت مشترک و جهانی. این مفهوم دومین جذابیت نمایش امجد است. فیروز به دلیل فروپاشی سپاه ایران در برابر سپاه روسیه و فروپاشی سرزمینی ایران و شکست سخت آن، به روسیه آمده و ماندگار شده است؛ در باغ ییلاقیای ژنرالی مقتدر که به فروپاشی میرسد و خودکشی میکند. سه خواهر آشفتهحال و پسر سبکسر و دکتر ارتش شکستخورده و بیمار و عروس تازهبهدورانرسیده و پدر عیاش و مبتذلش و حتی چخوف بیمار و مسلول همه با عنصر فروپاشی در ابعاد مختلف معنا مییابند؛ فروپاشی هویت و فروپاشی شخصیت و فروپاشی اخلاق و فروپاشی ثروت و خانه و جسم و سایر عناصر سازنده زندگی؛ فروپاشی در زمان حال و گذشته. نمایش در پس تصویرهای جذاب، به عمق تراژیک زندگی در قالب مفهوم فروپاشی میپردازد. زندگی، چه در ایران و چه در روسیه در میان تمام طبقات در سطحی لغزان پیش میرود. پدر فیروز کشورش را ترک کرده و خدمتکار ژنرال روسی شده است، فیروز سالهاست که خدمتکار باغ ژنرال است، دختران ژنرال چون ماهی بیرونافتاده از آب به مسکو میاندیشند و برادرشان هوای پروفسوری دارد، اما هیچیک به خواسته خود نمیرسند. برادر نهتنها پیش نمیرود بلکه روزبهروز در باتلاق قمار فرو میرود. این سرنوشت تلخ فقط برای متوسطها و بدها نیست. چخوف هم مسلول و مقروض است. بنابراین مفهوم ازلی و ابدی پوچی زندگی بار دیگر در برابر دیدگان تماشاگر قرار میگیرد. تنها کسی که بالا میرود، لوپاخین است. بالارفتن او البته در چشم تماشاگر از هر فرورفتنی تلختر است. تازهبهدورانرسیدگی او و ابتذالش کافی است تا فروپاشی اخلاقی و انسانیاش را گواهی دهد. اما در تداوم زندگی که فروپاشی بازتولید میشود آثار چخوف میماند؛ بهعنوان بخشی از میراث مشترک بشری. سخن او در سخنرانی پس از اجرای یک نمایش در میان سرفههای سیر (به قول فیروز) و جمله طلاییاش که میگوید: «عزیزان من، دارین بد زندگی میکنین» کلید رهایی از بنبست فروپاشی است. اما سومین عاملی که نمایش سهساعته را دلپذیر و دیدنی میکند، پرداخت نمایشی درست و زیباست. صحنه با نشانههای انتزاعی باغ و نمای بیرونی خانه، که رنگ سفید در آن غالب است، سادگی آراسته و پیراستهای دارد. هرچند وجود نمادهایی از باغ در دو سوی ایوان که گاه بسیار تهی میماند، میتوانست به جذابیتهای بصری بیفزاید. همانگونه که در صحنههای اتاقخواب درها و تختخواب و مبل صحنه را پر میکند، در باغ هم میشد از این عناصر بهره برد. البته ذکر این نکته هم جا دارد که صحنه اتاق خواب در جلو نمای بیرونی ساختمان چیده میشود و از جذابیت صحنه میکاهد. اگر صحنه انتزاعی است، پس وجود تخت و مبل چندان جایی ندارد و اگر طراحی واقعگرا مبنای کار است که نباید در ایوان و در مقابل نمای بیرونی چیده شود. اختلاف سطح در صحنه، به پویایی کار و جذابیتهای بصری افزوده است که در صحنه عبور شاهزادگان کورشده ایرانی و خودکشی ژنرال و عبور با طمأنینه چخوف بروز مییابد. به نظر میرسد اگر این سه صحنه که بهخوبی کار شده است، در کف اتفاق میافتاد، نمیتوانست تأثیر کنونی را بگذارد. ارتفاع صحنه علاوه بر جذابیتهای بصری، بهنوعی مفهوم نمادین تقدیری هم یافته است. شاهزادگان کور و کشتهشده ایرانی در آنجا هستند و جز رفتوآمد بر آن سطح کاری ندارند. چخوف پس از مرگ در آن قدم میزند و حتی ژنرال برای مردن به آنجا میرود. صحنه مرتفع جایگاه تقدیری و نهایی انسان است. شاید وقتی انسانها از باغ و خانه و زمین خسته میشوند یا کارشان در آنها تمام میشود، به آن مکان بالاتر میروند؛ چه ایرانی باشند و چه روس. آن صحنه مرتفع فارغ از هر نوع مرزبندی است؛ نویسنده و ژنرال و خادم و شاهزاده با هم در آن قرار دارند. بازیهای نمایش روان و خوب است؛ افشین هاشمی عالی است، طراحی یک شخصیت با نشانههای سیاه تخت حوضی در یک فضای مدرن اروپایی تناقضهای شیرین و تأملبرانگیزی میآفریند که با بازی خوب هاشمی به فعلیت رسیده است. همانقدر که همنشینی سیاه با نویسنده بزرگی مانند چخوف و گفتوگوهای بین آن دو شیرین و تأملبرانگیز است. فیروز به بازی و گفتوگوهای خود بسیار مسلط است و در جاهایی که نقش چخوف را بازی میکند (حرفهای او را بازگو میکند) با نماد دستهایی که انگار روی عصاست، بهطور کامل بین حرکات یک خدمتکار و یک نویسنده بزرگ فرق میگذارد؛ اما لباس فیروز اغراق زیادی دارد و کمی از باورپذیری دور میشود. دستکم اربابان او باید برای سلامت و نظافت خودشان و غذا و قهوهای که از دست فیروز میگیرند، به لباس او حساس باشند و اجازه ندهند او با چنین رختی در خانه حاضر شود. با لباس مرتبتر و تمیزتر هم میشد تناقضهای فیروز با اهل خانه را برجسته کرد؛ اگرچه بازی خوب افشین هاشمی فراتر از هر نوع نشانه بصری میتواند به انتقال حس نمایش کمک کند. بههرحال نمایش سه خواهر و دیگران که پس از سالها دوری امجد از کارگردانی نمایش، روی صحنه آمده، کاری است پرزحمت و درخور تقدیر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.