میزگردی در باره متن و اجرای نمایش «سه خواهر و دیگران» با حضور محمد چرمشیر، حمید امجد و افشین هاشمی
شكسپير، چخوف، فيروز و ديگران
عسل عباسیان : حمید امجد، کارگردان و نمایشنامهنویس مطرح ایران پس از 12 سال، با اجرای نمایش «سه خواهر و دیگران» دیگر بار بر صحنه تئاتر شهر آمده و طرحی نو درانداخته است؛ نمایشنامهای که او سال 93 نوشته و امروز آن را روی صحنه تالار اصلی برده است، شاید بدعتی تازه در جریان نمایشنامهنویسی ایران باشد؛ بدعتی که در آن مضامین، تمها و حتی شخصیتپردازی چند نمایشنامه مهم تاریخ تئاتر جهان مانند «سه خواهر» و «باغ آلبالو»ی چخوف با «شاه لیر» شکسپیر با هم درآمیخته و با بهرهگیری از سنت نمایشی ایران (سیاهبازی) رخدادی تازه در تاریخ نمایش ایران رقم خورده است و نهایتا نمایشی شکل گرفته که تماشای بازی مسحورکننده افشین هاشمی بر صحنهاش از واجبات است و باید برای دیدن و حتی چندبارهدیدنش شتافت. به همین بهانه میزگردی با لطف و همراهی یکی دیگر از نمایشنامهنویسان صاحبسبک ایران، محمد چرمشیر ترتیب دادیم که در آن حمید امجد، نویسنده و کارگردان و افشین هاشمی، بازیگر، درباره «سه خواهر و دیگران» به سؤالات او پاسخ گفتهاند.
محمد چرمشیر: آقای امجد در «سه خواهر و دیگران» چه در حوزه نوشتاری و چه در حوزه کارگردانی یک عالمه شگرد و تکنیک به کار برده که باید راجع به این بخشها مفصل صحبت کنیم. اینکه این داستان از کجا آمده و این ترکیب داستانهای متفاوت گاه از یک نویسنده (مثل چخوف) به نویسنده دیگر (مثل شکسپیر) از کجا راهش را باز کرده و خودِ این ایده چگونه شکل اجرایی پیدا کرده؟ ما کمتر از کارگردانها و نویسندگانمان خواستهایم که درمورد شگردهایشان صحبت کنند چون گاهی مخاطبان، دانشجویان تئاتر و... در این زمینهها همه چیز را خیلی ساده میبینند. باید بررسی کرد که چنین روایتی، مفاصلش، روزنههایش کجاست و کجا همه این روایات با هم درگیر میشوند. اتفاق بینامتنیتی که در «سه خواهر و دیگران» افتاده، اتفاقی است که خیلی ساده رخ نمیدهد و به نظرم هیچکس بهتر از آقای امجد راجع به این مسائل نمیتواند صحبت کند. بنابراین افشین هاشمی درمورد شگردهای بازی در این نمایش و حمید امجد درمورد شگردهای نوشتار و بعد کارگردانی باید توضیح بدهند. آنقدر ایدههای درست و خوب کارگردانی در این کار هست که باید به جنبههای مختلف آن پرداخت. حالا از اینجا شروع کنیم که قصه این نمایش از کجا آمد و این ترکیب قصهها با هم از کجا آمد و چگونه به هم متصل شد؟ امجد: در اینباره هم در گفتوگوهای مختلف در این چند روز بسیار گفتهام و هم در مقدمه کتاب نمایشنامه هم با جزئیات بیشتر توضیح دادهام، پس اجازه بدهید خلاصه کنم. ارتباطی که بین ساختارهای نمایشی «سه خواهر» چخوف و «شاه لیر» شکسپیر میدیدم، باعث شکلگیری فکر این نمایشنامه شد. ده دوازده سالی در ذهنم بود تا در تابستان 93 عملاً نوبت نوشتنش رسید. در مرور دوباره و خواندن متنهای چخوف و شکسپیر در کنار هم، کم و بیش متقاعد شدم که چخوف موقع نوشتن «سه خواهر» قطعا به «شاه لیر» فکر میکرده و در این باره رد پا و رمزگانی هم به جا گذاشته تا بشود ارتباط را پی گرفت و شناسایی کرد؛ مثل همان عطر خواستن و صحبت بوی نعش بر دستها که شاه لیر در صحنه توفان به زبان میآورد، و شخصیت چخوف عیناً همان را میگوید و بعد شعری در باره توفان میخواند، و من در متنم به تکرارشان اشاره کردهام. فراتر از این نشانهها، تقسیمات صحنهای و چینش شخصیتها و تقسیم سطوح رویدادها به خانواده و نظامیان و سطوح کشوری و... از زیرساخت مشترک این متنها پرده برمیدارد، و البته درونمایه سراسری که همان ایده فروپاشی در لایههای ذهنی و عینی و سطوح فردی، خانوادگی و سرزمینی است، و همین سطوح را در آخرین سه نمایشنامه بلند چخوف هم میبینید. سه نمایشنامه آخر چخوف و همچنین زندگینامه چخوف را که در کنار هم بخوانید، خط و ربطها و بسط ایده از دست دادن جایگاه و فرصت (مکان و زمان) و ایدههای فروپاشی و آخرالزمان را ــ به منزله بخشی از دغدغههای ذهنی آخرین سالهای او ــ آشکارا میبینید، که من مرجعشان را در «شاه لیر» مییابم. البته تفاوت روزگار و جغرافیا تمایزهایی میان شکل بروز این دستمایهها در متن شکسپیر و متنهای چخوف ایجاد کرده. «شاه لیر» میراثبرِ رمانس قرون وسطایی است، سرشار از حوادث خونبار و کنشهای قهرمانانه است. در متن چخوف، عصر قهرمانی سپری شده، قهرمان کنشمند به شکل شکسپیریاش وجود ندارد و اصلا «کنش» انگار غایب است. چیزی که چخوف با زهرخندش نظاره میکند، خودِ غیاب عمل است. عمل تبدیل شده به چیزی بین آرمان و خاطره یا رویا. آدمها یا به عملی که در گذشته انجام داده یا فکر میکنند انجام دادهاند فخر میکنند یا قرار است در آیندهای با عملی اثرگذار و آرمانی، شرایط را دگرگون کنند؛ اما در جهان و روزگار او فاصله میان شرایط موجود با آرمان و دگرگونی در واقع هیچوقت با کنش پر نمیشود. شاید همین قهرمانان مردد و تعویق کنش در اولین سطح داستانی آثار چخوف باعث شده که تاریخنگاران ادبی و منتقدان جهانی تاثیر شکسپیر بر چخوف را بیش از هر چیز در «هملت» و هملتیسم بجویند، درحالیکه تاثیر قهرمان مردد هملتوار، در کل روشنفکری و ادبیات روسی نیمه دوم قرن 19 گسترده است و منحصر به چخوف نیست. او با این دستمایه در واقع دارد شمایل روزگارش را انعکاس میدهد. برای من خیلی عجیب بود که به رغم شباهت ساختاری و اشارات روشن چخوف، هرگز کسی به آن زیرساخت مشترک با «شاه لیر» اشاره نکرده، حتی چخوفشناسان برجسته جهانی. این موضوع را با اندکی جزئیات بیشتر در مقدمهای که بر نمایشنامهام نوشتم، به لحاظ نظری شرح دادهام. راستش بخش نظری فقط زمینهای بود بر آنچه ترجیح میدادم درباره چخوف بنویسم. این را هم اضافه کنم که برجسته شدن درونمایههای فروپاشی و از دست رفتن جایگاه و حتی معنا، متعلق است به آخرین سالهای زندگی چخوف؛ سالهایی که او به مرگ قریبالوقوعش آگاه است و این فروپاشی اصلا از پیکر خودش دارد شروع میشود و به همه جهان پیرامونش تسری پیدا میکند. این تقارن هم به نظرم تصادفی نبود، ولی قالب بحث نظری برای این موضوع که در هنگام نوشتن واپسین نمایشنامهها در ذهن چخوف چه میگذشته ــ و البته تنها شاهد حقیقی موضوع هم صد و چند سال است در خاک خفته ــ به اندازه قالب خلاقه و روایی مناسب نبود. بنابراین به نمایشنامهشدنش فکر کردم. حالا ارجاع به شکسپیر در توازی با چخوف مطرح بود. شکسپیر طرح کلی و برخی دستمایههای «شاه لیر» را از حکایتها و رمانسهای قرون وسطایی گرفته و از طریق آنها روزگار خودش را بازتاب داده بود، چخوف همین طرح و دستمایهها را از او گرفت و به رنگ و لباس روزگار خودش درآورد. من نمیخواستم صرفاً همانها را بگیرم و مثلاً به لباس فرهنگ خودم درآورم. شاید یکی از ویژگیهای روزگار خودم اصلاً همین ارجاع آگاهانه و ساختار ترکیبی و گنجاندن فرآیند شکلگیری دستمایهها در درون متن باشد. به این ترتیب، به ظواهر متن چخوف و بنمایههای شکسپیری وفادار ماندم در عین آنکه رنگ فرهنگ و جغرافیا و مسائل روزگار خودم را هم به این ترکیب افزودم. مثلا شکسپیر دلقک نمایشهای عامیانه قرون وسطایی را میگیرد و در ساختمان «شاه لیر» با زبان شاعرانه خودش استفاده میکند. این دلقک، که در «شاه لیر» ناظر غمگین ماجراست و اختیار عمل و دگرگونی ندارد، شاید شبیهترین شخصیت به آدمهای چخوف و روزگار اوست. چخوف او را در آثارش تکثیر میکند و به ویژه در «باغ آلبالو» تقریبا همه شخصیتها پارههایی از دلقکاند؛ همه مضحکاند، همه غمگیناند و هیچکدام اختیار عمل ندارند؛ و البته شاخصترین معادلش «فیرز» است که فرودست و غرغرو است و برای تغییر شرایط هیچ کاری از او برنمیآید. در بدیلسازی من، معادل آن دلقک، که ریشههایش از نمایش عامیانه قرون وسطایی میآمد، شخصیت سیاه تختهحوضی بود؛ و از اینجا به «فیروز» رسیدم که در «باغ آلبالو»ی چخوف، «فیرز» صدایش میکنند! این شخصیت و روایت و دنیایش کمک میکردند که ضمناً دنیاهای چخوف و شکسپیر به ما و مخاطب اینجایی و اکنونیمان وصل شوند، و به تجربه تاریخی ما. به نظرم «سه خواهر و دیگران» همان اندازه که راجع به هنرمند و خلق هنری اوست، و همان اندازه که درباره هنرمند است در نسبت و مکالمه با مخلوقش، و همان اندازه که درباره مکالمه بین هنرمند و مخاطبش، درباره هنرمند در مکالمه با اسلاف و اخلافش یا در نسبت با تداوم تاریخی و تبادل جغرافیایی دستمایههایش هم هست. به نظر میرسد کل روایت این نمایش در رابطه بیناذهنی میان این دو ــ چخوف و فیروز ــ است که دارد شکل میگیرد. چرمشیر: اگر اینها را بخش نظری کار فرض کنیم، دلم میخواهد به شکل عملیاش هم بپردازیم. همان جایی که حمید امجد نمایشنامهنویس شروع میکند این نظریهها را تبدیل به عمل نوشتاری کند. درواقع آن چهارراه یا دوراهه که حمید امجد مقابلش میایستد و به این میاندیشد که از کدام راه برود؟ طبق صحبت شما، چخوف هم همین مواجهه با چندراهه را دارد و پنهانش کرده. از آنطرف شکسپیر هم چیزهایی را عیان و چیزهایی را پنهان کرده. حالا حمید امجد که میآید، میخواهد همه این تطبیقها را در عمل نوشتاری نشان و به ما اشاره دهد، سر یک دوراهی است؛ یا باید چخوف را آشکارسازی کند یا ازآنطرف اشاراتی بدهد. کدام انتخاب شده و یا اصلا این انتخاب چگونه اتفاق افتاده؟ امجد: چخوف نمایشی درباره شخص شکسپیر ننوشته. ولی من داشتم ضمناً این کار را هم میکردم. یعنی راجع به چخوفی مینوشتم که دارد درباره شکسپیر فکر میکند. به عبارت دیگر ما اصلا باید جهانی میساختیم که همزمان یا به تناوب، عینی و ذهنی باشد. دنیای ذهنی چخوف که دارد فکر میکند به اینکه چه میخواهد بنویسد، و دنیای عینی دور و برش، مثلاً باغ و خانوادهای در همسایگیاش و زندگیای که آنجا در جریان است، و البته تلاقیهای این دو جهان، یا بازتابهایشان در یکدیگر، و اینکه ساختارهای رواییِ کهن در دنیای ذهنی و نیز عینیت پیرامون او به رفتارهای آدمها شکل میدهد، یا مثلاً روایتهای ذهنی و عینی، روایتهای قدیمی و روایتهای معاصر دور و بر چخوف، در کجاها با هم منطبق میشوند یا نمیشوند ــ مثلاً اینکه در روایت شکسپیری، پدر خواهران زنده است و در روایت چخوفی، پدر مرده؛ و تناقضهای رفتاری آدمها در هر کدام از این وضعیتها. شکسپیر هم از روایت پیش از خود استفاده کرده ولی استفادهاش ــ دستکم به مفهوم امروزی ــ خود بازتابانده نیست، یعنی مسئله او نیست که به فرآیند خلق خود روایت بپردازد. قصه ما راجع به خودِ فرآیند خلق هم هست؛ راجع به خود هنرمند و اینکه چگونه فکر میکند و قصهاش را میسازد. ما داریم این لایه را اضافه میکنیم و در نتیجه واسطههای به دستِ ما رسیدنِ قصه را حذف نمیکنیم، و عملاً درباره اینکه قصه چگونه در گذر زمان از صافی ذهن نویسنده یا نویسندهها گذشته نیز حرف میزنیم. راههای عملیای که در این نمایشنامه به کار گرفته شدهاند، یکی این است که از آغاز، درحالی که زندگی روزمره به سادگی جریان دارد، لابهلای شوخیهای شخصیتها و نه بحث نظری، اشارهها به اسم شکسپیر شروع میشود (دکتر میگوید خودش نویسنده است و شکسپیر اسم مستعار اوست). بعد شوخیای سر این درمیگیرد که همه ما در ذهن کسی هستیم که دارد به ما فکر میکند و از صبح که او بیدار شده ما متولد شدهایم. بعد هم که صحبت و شوخیهایی درباره همسایه جدید باغ درمیگیرد که گویا اسمش چخوف است و میگویند نویسنده است. این ایدهها در شوخیهای ساده شخصیتها شکل میگیرند، اما به همین جا ختم نمیشوند. در طول چهار پرده پی گرفته میشوند، گسترش پیدا میکنند و با فکرهای دیگر تلفیق میشوند و تا لحظه آخر، جمله آخر نمایش، همچنان تداوم و بسط مییابند. بدین ترتیب درحالیکه ما داریم قصهای تعریف میکنیم، ضمنا به موازاتش نوعی فاصله گرفتن از سطح اول قصه و افزودن سطوح روایی دیگر را هم انجام میدهیم. َ چرمشیر: مثلا کدهای صحنههایی که بین فیروز و پدر اتفاق میافتد را خیلی باز نکردید. یعنی آشکارسازی نکردید. اما در لحظاتی که ما سراغ داستان «سه خواهر» با حضور خواهران میآییم آشکارسازی خیلی تندتر و پررنگتر اتفاق میافتد. من را یاد کاری میاندازد که تنسی ویلیامز با چخوف کرد؛ آنجا هم انگار روش این بود که تمام نهانسازیهای چخوفی را به سمت آشکارسازی حرکت میداد. میخواهم ببینم چطور در آن قسمتها این پنهانسازی همچنان میماند و چه جبری است که وقتی به سمت خواهران میآییم این آشکارسازی ملموس است. این چیزی است که من از نویسندههای نسل پیشتر آموختم؛ اینکه در آنچه بیش از حد آشناست، چگونه از طریق آشناییزدایی و ایجاد فاصله، غرابت و جذابیت و کنجکاوی ایجاد کنیم؛ چون مخاطب آنچه را بیش از حد آشناست نمیبیند یا بر آن درنگ نمیکند. در مقابل، جاهایی که به نظر گنگ، بیگانه یا ناآشناست یا مخاطب به اندازه کافی دربارهاش نمیداند، یا تعریف و تفسیری را که تو میخواهی از آن ارائه کنی نمیشناسد، اتفاقا نیازمند آشناسازی و شکافتن و آشناییدادن هستی. به این کار در حد جلبکردن ذهن مخاطب و جهتدادن به تفسیر مورد نیاز اثر میپردازم. در مورد تاریخ ایران به نظرم برای مخاطب ایرانی همین اشارهها کافی بود و نباید مفصلتر میشد یا بر کل نمایش سنگینی میکرد. درعین حال، یک دلیل فشردن بعضی پارههای متون چخوف ــ که برای کارکرد و تفسیر و ساختار ما اهمیت کلیدی ندارند ــ همین است که نمایشنامه من همینطوری هم (با درهمآمیختن چندین متن کلاسیک) نمایش بلندی هست و فرصت اینکه تکتک ایدههای متون مرجع را به تفصیل بشکافیم و ورز بدهیم، وجود ندارد. و اصلاً ــ فارغ از فرصت اجرایی هم ــ پرداختن به تکتک ایدههای تکتک متنها هیچ کمکی به فرآیند انتخاب و چینش عناصر برای نمایشنامهای تازه نمیکرد. خودِ نمایشنامه «سه خواهر» چخوف وجود دارد و من هم قرار نبود خود آن را اجرا کنم. قرار است از پارههای آن متن برسم به تاکیدها و تمرکزها و تفسیرهایی که در ساختمان ترکیبی من کارکرد دارند، و بخشهاییشان اصلا زیرمتنها یا پارههای گفتهنشده «سه خواهر» چخوفاند. خلاصه کنم، من باید عناصر آشنای چخوف را به یاد مخاطبم میآوردم و بعد آن عناصر را در جهت ساختمان ترکیبی خودم به کار میگرفتم. چرمشیر: بعد از همه اینها میرسیم به ماجرای فیرز یا فیروز. آیا همه این مجموعهای که داریم صحبت میکنیم اساسا روحیه روایتگری فیروز است. روایتگری به معنای اینکه سرفصلهای قصهها را از یک بابت تعریف میکند و گاهی اوقات مفاصل داستانها را میسازد و شکل راوی داستان را به خود میگیرد. هر وقت که بیرون میآید و با ما صحبت میکند درواقع انگار داستان را یک سطح جلوتر میبرد و پیشبرنده داستان هم هست. آن چیزهایی است که ما دیگر احتیاج نیست ببینیم درواقع با روایت فیروز میبینیم. امجد: معادلسازی برای دلقک تمامعیار شکسپیر و دلقکهای مرکّب چخوف، مرا به «سیاه تختحوضی» رساند، که در خودش ظرفیت روایی داشت. در نمایشهای سنّتی ایرانی، چه تعزیه و چه تقلید، شخصیتها با نقش یکی نمیشوند بلکه هرکدام نقال یا راوی نقششان هستند، و سنّت نمایش ایرانی از اساس با روایتگری پیوند دارد. در عین حال بله، حالا از این فرصت هم استفاده میکنم برای فشردهکردن. اجرای «شاه لیر» و «سه خواهر» هرکدام به تنهایی چهار ساعت طول میکشد، «باغ آلبالو» و زندگی واقعی چخوف و اشارات تاریخی دیگر هم زمان خود را میطلبند. استفاده از ظرفیت راوی برای فشردهسازی کمک کرده که از زمان بسیار طولانیای معادل یک مجموعه عریض و طویل تلویزیونی برسیم به یک اجرای نمایشی. و چه خوب که این کمک میکند تا هر بار به قول شما روایت را گامی هم به پیش ببرد. اما این هم پر از فریبهای قصهگویی ماست. مثلا فیروز تعریف میکند که پدرش با سلام و صلوات به عنوان عضو هیات مذاکرهکننده به فرنگ رفته و چقدر همه چیز خوب بوده و پس در روسیه ماندگار شدهاند. ولی در مکالمه بعدی با روح پدرش میفهمیم که همه اینها ظاهرسازی است و او دروغ گفته، پدرش رشوه داده و التماس کرده تا بتوانند به این سفر بروند... روایتگری امکان بازیهای متنوع روایی را هم به ما میداد و شکل کوچکی از سنت ایرانیِ «روایت در روایت» میساخت. و یادمان نرود که خواست من فقط افزودن یک شخصیت ایرانی به دنیای متنهایی خارجی نبود، پیوند زدن ساختار نمایشی و روایی ایرانی ــ بگو زیستجهان فرهنگی ایرانی ــ به جهان آثار کلاسیک هم بود. چرمشیر: بار اول که متن را برای من و گروهی خواندید، چون اولین بار بود که با آن برخورد میکردم، خیلی چیزها را نگه داشتم تا بعد به آن فکر کنم، اما اولین چیزی که نظرم را جلب کرد، به نظر من آن گفتمان «قهرمان غایب» بود. کسی را داریم که با همه شلوغی فضا، حضورش عینی نیست ولی خیلی خیلی برجسته و بزرگ است، و او از طریق فیرز یا فیروز برای ما تعریف میشود؛ یعنی خودِ چخوف. اساسا به این قهرمان غایب چگونه فکر کردید؟ امجد: من آشناییزدایی از سیمای معمول و متعارف قهرمان یا فاصلهگرفتن از آشناییهای مرسوم و عادتی را به تکرار همان زوایای شناختهشده و معمول از شخصیتهای آشنا ترجیح میدهم، و چند باری هم در نمایشنامههای مختلفم به آن پرداختهام. این ضمناً از همان مواردی است که از طریق فاصلهگرفتن و بیگانهسازی، چهره یا موضوعی را که بسیار آشناست و در کلانروایت رایج همیشه در پیشخان یا توی ویترین دیده شده، ابتدا کمی از دسترس و دیدرس دور میکنید و قصه را از زاویهای ناآشنا تعریف میکنید. حالا از نقطهای دیگر، از حاشیه، شروع میکنید و به سمت کشف و شناسایی دیگرگونهای از موضوع پیش میروید. وگرنه کلانروایت و تصویر آشنای اولیه فرصت نمیدهند که موضوع یا شخصیت را از نو ارزیابی کنید. این کار را در نمایشنامههای دیگری هم انجام دادهام. نمایش «شب سیزدهم» در شب قتل ناصرالدینشاه میگذرد ولی هرگز راجع به این موضوع به صراحت حرفی زده نمیشود و در پایان فقط اشاراتی درباره آن دریافت کردهایم. نمایش به کل از یک زاویه دیگر و با شخصیتهای دیگر شروع میکند و از جایی دیگر گام به گام و آرام آرام وارد فضا و زمان میشود؛ مثل عنوان فرعی آن نمایشنامه که «حکایتِ دختر به شوی سپردنِ آقابالاخان در لیلهی آدینه سیزدهم ذیقعده از سنهی یکهزار و سیصد و سیزده...» است و به اتفاقهای دیگری در همان تاریخ قتل ناصرالدینشاه اشاره دارد. در «شب سیزدهم» شخصیتی هم حضور کوتاه و گذرا در حاشیه دارد، که بعد میفهمیم «میرزا آقا تبریزی» بوده؛ نخستین نمایشنامهنویس به زبان فارسی. یا نمایشنامه «مهر و آینهها» ــ که راجع به شخصیت حضرت علی(ع) نوشتم ــ ساختاری استوار بر معرفی شخصیت غایب دارد. 9 نفر در آن نمایشنامه بر صحنهاند و از طریق آنها قرار است نفر دهم را بشناسیم که خودش را نمیبینیم. چرمشیر: در «مهر و آینهها» درواقع دیگران راجع به قهرمان حرف میزنند. در «شب سیزدهم» ما به نوعی درگیر بودن کل اجزا را با آن اتفاق غایب داریم میبینیم. اینجا ما غیر از فیروز هیچکس دیگر را درگیر با همسایه بغلی یا همان قهرمان غایب نمیبینیم. دلیلش چیست؟ امجد: خب همیشه که یک شیوه واحد به کار نمیآید. در «سه خواهر و دیگران» ما ورود چخوف را از زبان جمعی آدمهای نمایش میشنویم، آنها در مهمانی پرده اول از همسایه جدید حرف میزنند که گویا نویسنده است، دربارهاش شوخیهایی هم میکنند ولی جدیاش نمیگیرند و موضوع صحبت هم عوض میشود. او برای معاصران و همسایههایش طبعاً دسترستر از آن است که اهمیت ویژهای بیابد یا مثل ما از ورای تاریخ ببینندش. برای آنها او فقط یک همسایه است که گویا نویسنده هم هست؛ میگویند هرچه هم باشد، تورگنیف که نمیشود! و بیش از این بهش نمیپردازند. از یک طرف، مگر در دنیای خودِ ما قضاوتها درباره معاصران همینطور نیست؟ از سوی دیگر، نمیخواستم موضوع قصه را عوض کنم و ببرم به سمت اینکه در طول داستان «سه خواهر» همه آن شخصیتها درباره ادبیات یا چخوف چه فکر میکنند. موضوع قصه قرار نبود تحتالشعاع قرار بگیرد، و تازه موضوع جدل شخصیتها با نویسندهشان هم امروز ــ قرنی بعد از پیراندللو ــ دیگر به اندازه کافی تکراری است. شخصیتها در طول نمایش با بحرانهای خودشان درگیرند و فرصت دیگری برای یادآوری نویسنده همسایه نمییابند. فیروز که به عنوان سرایدار و خدمتکار دور و بر خانه میپلکد، فرصت بیشتری برای آشنایی و دیدار با چخوف پیدا کرده و رفاقتی به هم زده. برای او که مشغول گرفتاریهای کوچک خودش است و ادعای روشنفکری هم ندارد، این آقای همسایه جذابیتی دارد که برای بقیه مطرح نیست. بقیه قرار است چیزی باشند بینابین شخصیتهای ذهن چخوف، و همسایههایی که فیروز ادعا میکند سرگذشتشان را برای چخوف تعریف کرده تا او بنویسد. این ایهام که هرگز مطمئن نشویم آنها کاملاً واقعیاند یا فقط در ذهن چخوف وجود دارند، بخشی از ساختار نمایشنامه است، همچنانکه نمایشنامه عمداً هرگز روشن نمیکند که کل این آشنایی در ذهن چخوف رقم خورده و ادامه یافته یا در ذهن فیروز. چرمشیر: به نظرم این اتفاق خیلی تکنیکی رخ داده؛ اینکه از یک حادثه و اتفاق بسیار بسیار کوچک که در داستان رخ میدهد به مجرایی راه پیدا کنیم که به تدریج اساسا مفصلتر از یک رویداد و رخداد داستانی اتفاق میافتد و وارد فضای اندیشه میشود. به نظرم این مسیر آنقدر خوب طی شده که ما باور میکنیم فیروزمان قرار نیست در قصه نماد باشد و واقعا یک شخصیت حقیقی است، خیلی خوب فضای سادگی را با ذهنیت پیچیده طی میکند، برای این است که سوال میکنم این مسیر را چگونه باز کردید. بازی افشین هاشمی در این نقش هم به نظرم خیلی خوب با این اتفاق همراه شده. آقای امجد، برای ارزیابی به عنوان نویسنده و کارگردان این نمایش، آیا به نظرتان میرسد که در متن و برای تبدیلشدن به شکل اجرایی، باید چیزهایی نه در حوزه نوشتاری بلکه در حوزه فکری تغییر میکرد یا عینا میتوانست اجرا شود؟ امجد: متن اصلاً برای اجرا نوشته شده بود و مثل هر نمایشنامه دیگری شرایط مطلوبش این است که بتواند صددرصد راهش را به صحنه پیدا کند. منتها وقتی مینویسی، خودت هستی و کاغذ، و واسطههای شرایط و زمینه، سرما و گرما، تعداد نفرات، هوش و سواد و انگیزه و توان و سلامتی هر کدام، بودجه، امکانات، دکور، اینکه چراغ فلان تالار کار میکند یا نه، متصدیان فنی اجرا سر وقت میآیند یا نه و... وجود ندارند. وقتی میخواهی همان را اجرا کنی، همه جهان تبدیل میشوند به واسطههایی میان تو و چیزی که میخواهی شکل بدهی، و خودبهخود ــ دستکم در شرایطی که ما اغلب تجربه میکنیم ــ ظرفیتهای متن شروع میکنند به فرسایش و تقلیلیافتن. مشکلات حین اجرا یعنی از دست رفتن چیزهایی که موقع نوشتن آسوده مینویسید و پیش میروید و امیدوارید روزی در بهشت در یک اجرای مفروض آرمانی شاهد اجرای کاملاً درستش باشید. بنابراین اگر سوال درباره این است که متن را در اجرا تغییر داده باشم، خیر؛ حتی کلمهای از متن را تغییر ندادهام. اما اگر تفاوتی میان متن و صحنه میبینید، ناگزیر و ناشی از اصطکاک طبیعی مجموعه شرایط است نه چیزی که من انتخاب کرده باشم. و اما در مورد نقش فیروز و بازی افشین هاشمی، بله، از اول این نقش را برای افشین نوشتم. این را جای دیگر هم گفتهام که افشین با مجموعه تواناییهایش از ذخایر ذهنی من است برای نوشتن نقشهای سخت و پیچیده. خوشبختانه در این سالها این امکان را داشتهام که افشین کنارم باشد و خیلی از نقشها را به این خاطر نوشتهام که او میتواند از عهده اجرایشان برآید. از جمله نقش فیروز، یا مثلاً نمایشنامه «فراموشی» را که امیدوارم فرصت اجرایش فراهم شود. اگر او نمیبود دلیلی نداشت که این نقشها را بنویسم چون امیدی نداشتم به اجرا شدنشان. حالا هم او به عنوان کسی که از آغاز نوشتن از این نقش اطلاع داشته و بعد در جریان تمرینش بوده و حالا روی صحنه بازیاش میکند، شاید قضاوت روشنتری داشته باشد و بهتر است خودش در باره آن توضیح بدهد. چرمشیر: همین سوال از افشین هم هست. آیا واقعا فاصلهای بین متن و اجرا وجود دارد یا نه؟ اگر وجود دارد چه چیزهایی در این مسیر افزوده و چه چیزهایی کاهش پیدا کرده است؟ افشین هاشمی: چون من بیشتر آدم اجرا هستم، نگاهم در این موضوع قدری فرق دارد با نویسندهای که دارد کارگردانی میکند. چون من آن تصویر آرمانی را در ذهن ندارم. من میتوانم تخیل کنم که این نقش چگونه میتوانست بهتر باشد و ببینم الان دارد چگونه اجرا میشود. زمانی ممکن است در اجرا یا بازی، تکهای ببینید که برای مخاطب خیلی جذاب باشد ولی لزوماً تصویر ذهنی کارگردان نباشد. و آنوقت سوال من این است که باید به کدامش رای داد؟ من چون بیشتر آدم اجرا هستم، گاهی به نفع اجرا اگر لازم باشد پیشنهادی میکنم. مثلا وقتی متوجه می شوم اجرا دارد از متن فاصله میگیرد و منِ بازیگر در این فاصله دخیلم، از خودم میپرسم آیا میشود کاری کرد که اجرا از هر دوی اینها، بازیگر و متن نجات پیدا کند؟ من اینطوری نگاه میکنم، ولی چون خودم یک بخش نویسندگی هم دارم دقیقاً میفهمم که چگونه آدم آرزو دارد متن عیناً روی صحنه باشد، اگر چیزی به اسم فرسایش درباره متن رخ بدهد، پس تا آخرین لحظه با چیزهایی دست و پنجه نرم میکنی تا به آن چیز آرمانی برسی و از آنچه میخواستی نگذری. اینکه من میگویم نگاهی کمابیش تولیدی و رادیکالتر برای اجراست ولی آن عاطفه را میفهمم که تو دست و پنجه نرم میکنی تا به شکل آرمانی برسی. کاری که خودم به عنوان بازیگر میتوانم در راستای این خواسته کارگردان و نویسنده بکنم این است که مثلا میدانم جاهایی در آن سرعت اجرا که دارم و آن تمرکزی که باید داشته باشم، آنهم در نقش من که متنی طولانی دارد، هر شب مرور میکنم که احیاناً مراقب باشم تا مثلاً کلمهای جابجا نشود... اصلا یک بازی با خودم است که ببینم آیا میتوانم شبی را بیاشتباه بروم که حتی یک کلمه و یک واو هم جابجا نشود در طول 19 صفحه مونولوگ، غیر از دیالوگهایی که با بقیه دارم. خب، این مراقبت خیلی شخصی است و البته فکر میکنم اگر این کار را بکنی باز به درخشانتر شدن آنچه که خودت ارائه میدهی و نیز چیزی که نویسنده و کارگردان خواسته، کمک میکنی. چرمشیر: درواقع بیشتر قصدم از این سوال این است که این متن حمید امجد به گمان من بخصوص، خیلی مهندسیسازتر از همه آثاری است که امجد قبلاً نوشته است. افشین هاشمی: بله، هیچ جملهای در متن وجود ندارد که جای دیگری بازتاب یا کارکردی نداشته باشد. چرمشیر: میتوانم بگویم امجد یک برج یا عمارت ساخته که به نظرم میآید طی کردن مسیر و عبور از این عمارت و این هزارتو بدون اینکه نقشهای در دست بازیگر باشد، واقعا شدنی نیست. این فروکاستن یا افزودن را بیشتر از این لحاظ میپرسم که حمید امجدِ کارگردان چه کرده و چگونه این هزارتوی متن را در اجرا دوباره بازسازی کرده؟ افشین هاشمی: خیلی وقتها در جلسات اول تمرین که با آقای امجد بودیم، من میگفتم بخشی از زیرمتنهایی را که الان در کارگردانی برای ما توضیح میدهید، ممکن است موقع خواندن متن متوجهش نشویم. یعنی بازیگر یا خواننده ممکن است متن را بخواند اما با این تمرکز این جمله را نخواند یا اشارات و ارجاعاتش را درنیابد یا حداقل سه بار کتاب را نخواند. آیا راهی وجود دارد که در چاپ بعدی بخشی از این توضیحات به متن اضافه شود به صورت دستور صحنه و بخشی به صورت توضیح صحنه و دلایل و معناهای بعضی جملاتی که فلان شخصیت مثلا در جواب یا متلک به دیگری به زبان میآورد؟ جواب آقای امجد این بود که در متن خود چخوف همین اندکی توضیح هم که ما در بعضی دستور صحنهها داریم وجود ندارد. خب، راست هم میگویند چخوف خیلی رادیکالتر دیالوگهایش را مینویسد. نمیدانم شاید به این دلیل که آنها هم در یک موقعیت مشابه اینچنینی بودند. یعنی خودِ نویسنده در کنار کارگردان در لحظهی تمرین و اجرا حضور داشته. بله، اجرا نقش توضیحی و تفسیری برای متن ایفا میکند. ولی برای خوانندهای که مثلا 10 سال بعد میخواهد این متن را بخواند چه راه حلی داریم؟ الان در تمرینهای ما هر آنچه مربوط به زیرمتنها و معانی جملات و روابط آدمها با هم بود، به بازیگران ارائه میشد؛ که مثلا منظور نهفته در پسِ یک دیالوگ چیست و کی به کی دارد برخلاف ظاهر کلماتش چه چیزی را حالی میکند! در یکی از تکگوییهای من این جمله هست که «چیزهایی که آدمها میگویند، حرفهای مهمشان نیست، مهم چیزهایی است که نمیگویند». این مفهومی کلیدی در این متن است. و توضیح «آن چیزهایی که نمیگویند» بخش مهم کارگردانی آقای امجد بود. در تمرین پرده یک فرصت بیشتری داشتیم و روی این موارد بیشتر وقت گذاشته میشد. در پردههای بعدی که ما به تدریج وارد محدودیت زمانی برای اجرا شدیم، نمیشد به همان نسبت روی هر کلمه و جمله مکث کرد، و این شاید بخشی از همان محدودیتهایی است که آقای امجد میگویند. همه بازیگران همزمان وارد پروژه نشدند، چندتایی هم تعویض رخ داد، و همه فرصت یکسانی نداشتند. من از اولین قدم بودم و بچههای دیگر کمکم به ما اضافه شدند. گاهی آدمی اضافه و ثابت میشد، ولی بازیگر مقابلش چند بار عوض میشد، و همه اینها یعنی به تعویق افتادنِ درآمدن آن لحظاتی که نویسنده و کارگردان دنبالش است. اگر از اجرای من رضایت دارید شاید بخشی از دلیلش این خوشبختی من است که نقش من تکههای تکی بلندی داشت، و میتوانستم آنها را جداگانه و سر صبر با کارگردان تمرین کنم و سر فرصت سوال کنم. جوری که هفتههای پایانی تمرین دیگر ما زیاد با تکههای من کاری نداشتیم و وقت بیشترمان را روی روابط جمعی شخصیتها با همدیگر میگذاشتیم. الان من تصورش را ندارم که در آنچه تماشاگر از بیرون میبیند آیا همه آنچه میخواستیم در اجرا درآمده یا نه، و آیا همه شوخیهایمان به مخاطب منتقل میشود؟ گاهی همین سوال برای خودم پیش میآید که یک شوخی حتی در بهترین شکل اجراییاش اساسا چقدر قابل انتقال به همه مخاطبان است؟ چرمشیر: وقتی آقای امجد خودش متن را میخواند با تاکیدگذاریها و خوانش خودش همهچیز تر و تمیز منتقل میشود. حالا این تاکیدگذاریهای خودش را در شکل کارگردانی عرضه میکند و دارد اتفاق میافتد. مثلا در مورد فیروز حتما تو و آقای امجد با هم به این نقطه رسیدهاید. در بازی و نقشت جایی ایستادهای که با یک تکان از اینطرف نقش کاملا میشود «سیاه» تختحوضی، و با یک تکان از آنطرف میشوی یک بازیگر کاملا کلاسیک. این مهم است که تو چگونه این نقطه را با همراهی آقای امجد پیدا کردی؟ افشین هاشمی: میتوانم مثال بزنم از خودِ اتفاق، به جای اینکه بخواهم تفسیر کنم. پایهای وجود دارد به نام متن که باید اجرا شود و در این اصلا بحثی نداریم. دستور صحنههایی هم در خودِ متن آمده و به طور مشخص میگوید شخصیت مثلا میرود آنجا فلان کار را میکند. حالا نکته این است که چگونه میرود. پس ما ابتدا باید یک شمایل بیرونی برایش پیدا کنیم. طبیعی است که چون شخصیت من «سیاه» بود، بلافاصله مراجعه کردم به تمام فیلمها و نوارهای صوتی و عکسهایی که از کار سعدی افشار و سیاهبازهای معروف دیگر وجود داشت. آنوقت مثلاً بعد از مرور مجموعه صداهای ساختگی سیاهبازها، یک صدای حدودی و فرضی ساختم و از آقای امجد پرسیدم که این صدا خوب است؟ گفتم که میتوانم با صدایی دیگر هم صحبت کنم ولی جنس متن و حجم مونولوگها برایم محدودیتی میگذارد، چون نباید صدایی انتخاب کنم که به لحاظ تکنیکی بگیرد، و نباید حرفها را جوری ادا کنم که جایی نامفهوم شود. سیاه سنتی میتواند جاهایی حتی نامفهوم حرف بزند. چون اصلا با همین کار شوخی میسازد و بامزهتر میشود. اما اینجا نمیتوانیم چنین شوخیای با متن بکنیم. حتی خودِ تالار اجرا به من یک محدودیت تازه میدهد. مثلا در تالار چهارسو میشود «غینِ» کلمه «باغ» را یواشتر هم گفت، اما در تالار اصلی، با مشکلات آکوستیکیای که دارد، باید طوری ادا کنم که تماشاگر کلمه «باغ» را درست و کامل بشنود و جمله نامفهوم نشود. یعنی امکانی که سیاه سنتی برای غلط گفتن کلمات دارد و یکجاهایی حرفش را میخورد و اینها بانمکش میکند، من ندارم. حمید امجد: دلیلش این است که سیاه سنتی قرار نبوده دیالوگش را در تالار بزرگ و با این فاصله از تماشاگر بگوید. و سیاهبازی سنتی اساسا به یک معنا قصهگو هم نیست و با یک طرح کلی سه خطی شکل میگیرد. پلات پیچیده و پیشبرد طرح در آن مطرح نیست. درواقع یک تنه خیلی کوچک دارد و انبوهی شاخوبرگ که با شوخیهای زبانی ساخته میشوند. ولی اینجا خودِ تنه، که بدنه طرح داستانی است، اهمیتی بیشتر از شاخوبرگهای زبانی دارد. نه فقط در این نمایش، بلکه اصولا وقتی سیاهبازی از صرف سنت میگذرد و به نمایشنامهای در مفهوم جدید تبدیل میشود، اقتضائات ساختاری تازهای پیدا میکند. من در «پستوخانه» هم چنین تجربهای داشتم، و آنجا اتفاقاً پلات خیلی تودرتوتر است. افشین هاشمی: تمام مدت تمرین و مخصوصا روزهای آخرش، ترسم به عنوان بازیگر این بود که من الان با قیافه و ظاهر «سیاه» اجرا میکنم، اما خودم میدانم که سیاه نیستم. نگران بودم آیا تماشاگر اینجور تعبیرش نخواهد کرد که این بازیگر سیاهبازی و تختحوضی را نمیفهمد یا بینمک است و...؛ واقعا اینها ترسهای ذهنیام بود. ولی اطمینان داشتم به کاری که داریم با هم میکنیم. اما این حد و حدود چطور پیدا شد؟ مثلا من در جاهایی شوخیهای رایج و مرسوم سیاه را بر اساس آنچه دیده و شنیده بودم و در خاطر داشتم، درشتتر اجرا میکردم. آقای امجد میگفت که نه، نه، از این مرز عبور نکن و وارد این محدوده شوخیها نشو. یا در صحنههایی با ژنرال (بر اساس تکههایی از «شاه لیر») یکی دو جا از قالب سیاه خارج شدم و در حرکات به قالب دلقک فرنگی درآمدم، یا شکل دلقک فرنگی در آن صحنهها به شکل «سیاه» میچربید. آقای امجد جلویم را میگرفت که نه، نه، «سیاه» از بین نرود؛ «سیاه» را نگهدار ولی در این قطعههای مشخص، رنگی از دلقک اروپایی بهش اضافه کن. نهایتاً براساس آن پایه و آن آشنایی و تجربه کار کردن با همدیگر به ترکیبی رسیدیم که من دیگر میدانستم کجا باید «دلقک»اش بیشتر شود و کجا «سیاه»، ولی میزان هرکدام در هر بخش را در گفتوگوهای مداوم پیدا کردیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.