|

حاشيه تاريخ و متن رمان

«جواد خنديد. گفت آقاي ما توي اين ده دوازده سال اخير بيشترش احمدآباد بودن. نه كاره‌اي بودن، نه كاري به كار كسي داشتن. داشتن مطالعه مي‌كردن و به امورات احمدآباد رسيدگي مي‌كردن. توي منزل شهري هم كه بودن، با هيچ‌كس هيچ رفت‌وآمدي نداشتن. تلفن‌ها را هم جواب نمي‌دادن. به همه سفارش كرده بودن هر كي تلفن زد، بگين آقا نيست. آقا كجاست؟ آقا احمدآباد است. من گوشي را برميداشتم، يكي از بچه‌ها گوشي را برمي‌داشت، مي‌گفتيم آقا تشريف ندارن. آقا كجاست؟ آقا احمدآباد است، پاپا احمدآباد است.» اين بخشي از «بهشت و دوزخ» جعفر مدرس‌صادقي است. رماني كه روايتي از زندگي محمد مصدق در دوره‌اي كمترديده‌شده از زندگي او به دست مي‌دهد. دوره‌اي كه اگرچه در متن تاريخ رسمي چندان مورد توجه نبوده، اما بخشي مهم از زندگي مصدق به‌شمار مي‌رود. تاريخ رسمي تنها با رخدادهاي دوران‌ساز كار دارد و از كنار وقايع به‌ظاهر حاشيه‌اي گذر مي‌كند و با ذهنيت‌ آدم‌ها و پشت صحنه زندگي آن‌ها درگير نيست. اما اين ويژگي متن ادبي است كه وقايع نامكشوف يا كمترديده‌شده را پررنگ مي‌كند و از زاويه‌اي به آنها مي‌نگرد كه متفاوت از زاويه ديد تاريخ‌نگاري‌هاي مرسوم است. ادبيات داستاني و خاصه رمان، نه با كليات ماجرا بلكه درست با جزئيات زندگي مواجهه مي‌شود و روايت آدم‌ها و زندگي‌هايشان را به دست مي‌دهد. مدرس‌صادقي در «بهشت و دوزخ» همين كار را كرده و به سراغ دوره‌اي از زندگي مصدق رفته كه او بنا به شرايط و بر اساس تصميم شخصي‌اش سياست را كنار گذاشته و ترجيح مي‌دهد يا در احمدآباد باشد يا بگويد كه در احمدآباد است. چنين است كه احمدآباد در اين دوره بدل به جغرافيايي نمادين مي‌شود، جايي براي دوري از متن حوادث و قرارگرفتن در حاشيه امور. اما در وضعيت ديكتاتوري و با سلطه منطق زور، اراده و تصميم آدم‌ها حتي در زندگي شخصي‌شان نيز بي‌معناست. وضعيت ايران در سال‌هاي حكومت رضاشاه چنين وضعيتي است. در اين شرايط اراده حاكم است كه درباره همه‌چيز تصميم مي‌گيرد و مصدق را كه آدمي‌ گوشه‌گير شده است باز به متن حوادث مي‌كشاند. «بهشت و دوزخ»، روايت بازداشت و تبعيد مصدق به بيرجند در سال 1319 است. تبعيدي كه شش ماه طول مي‌كشد؛ از اول تير تا پايان آذر. زندگي و فعاليت‌هاي مصدق آن‌قدر فرازونشيب دارد كه شايد اين شش ماه چندان مهم به نظر نرسد اما «بهشت و دوزخ» روايتي متفاوت از تاريخ رسمي به دست مي‌دهد و نشان مي‌دهد كه اين شش ماه چه نقش مهمي در زندگي مصدق داشته است. «بهشت و دوزخ» هم تصويري است از وضعيت تاريخي ايران در دوره رضاشاه و هم تصويري است از مصدق در برهه‌اي از زندگي‌اش. مصدق وقتي از تبعيد برمي‌گردد، مي‌بيند كه خديجه، دخترش، به جنون دچار شده و ديگر دختري عادي نيست. «اجمالن به اطلاع عالي مي‌رسانم كه دختر اين‌جانب موسوم به خديجه كه ما يعني من و مادرش او را خدوج خطاب مي‌كنيم و پاره تن من بوده است هميشه، بر اثر دوري از اين‌جانب به مرض جنون مبتلا شده است و اختيار او از دست ما خارج و در اين كشور عقب‌مانده امكان معالجه‌ي او وجود ندارد... مي‌ترسم خودِ من هم بر اثر برخوردهاي بي‌ثمري كه با ايشان داشته و دارم، به مرض جنون مبتلا شوم...». «بهشت و دوزخ» روايتي است كه تا جاي ممكن به واقعيت وفادار مانده و كوشيده تصوير دقيقي از مصدق در اين دوره به دست دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.