یک مقایسه میدانی میان مرکز ملی هنرهای نمایشی پکن و سازههای ایرانی
چرا چینیها از ما عجیبوغریبتر میسازند؟
مهرنوش کلامی . دکترای شهرسازی
سالی که برای ادامه تحصیل در رشته شهرسازی به پکن آمدم، مصادف بود با همان سالی که دولت چین آغاز به کار پروژه National Center for the Performing Arts را اعلام کرد. برای من که ایرانیام، تصور ساخت یک پروژه ملی مثل همین پروژه که عنوان فارسیاش میشود مرکز ملی هنرهای نمایشی، کاری بود که سالها زمان میبرد. یادم هست که ساخت اتوبانی در شهر زادگاهم، بیش از 15سال و ساخت نمایشگاه کتاب در تهران بیش از 10 سال زمان برده و طبیعی بود بهعنوان یک ایرانی، تصورم از چینیها هم چیزی در همان مایههای شلکن، سفتکن آنها در پروژه آزادراه تهران- شمال باشد. خب از آن سالی که من به چین آمدهام، فقط 9 بهار گذشته و با کمال شرمندگی باید بگویم سخت در اشتباه بودم. چینیها در عرض چهارسال ساختمانی را پدید آوردند که به عقل جن هم نمیرسید! یک ساختمان تخممرغیشکل، درست در وسط خیابان «چانگ آن». حالا این ساختمان نمیدانم بر اساس چه معیاری در ایران بهعنوان یکی از ساختمانهای عجیبوغریب جهان به ثبت رسیده است. من چنین فرمولهایی را در هیچجایی از کتابهای معماری و شهرسازی و مهمتر از آن در هیچ مردمی سراغ ندارم، اما واقعیت را هم نمیتوانم انکار کنم. ساختمان مرکز ملی هنرهای نمایشی پکن، واقعا خارقالعاده، عجیبوغریب، باشکوه و به همان اندازه منطبق با کاربردی است که برایش ساخته شده است. اول این را بگویم که پکن شهر آفتاب است، آفتاب برای این مردم حکم نیرویی آسمانی را دارد و سعی میکنند در همه مصنوعاتشان از آن استفاده کنند. حتی اخیرا در دیدار از یک شهر حاشیهای در جنوب پکن، دیدم که سرویسهای بهداشتی بدونسقف ساختهاند تا اولا نور به درون کابین وارد شود و درثانی، فرد استفادهکننده بتواند در تمام وقت قضایحاجت، از چشمانداز آسمان بهره ببرد. ساختمان مرکز ملی هنرهای نمایشی هم دقیقا استفادهای مشابه از نور و آسمان کرده است. این بنای تخممرغی که تماما از شیشه و در جاهایی از تیتانیوم ساخته شده، به کاربران این اجازه را میدهد که در تمامی ساعات روز، از نور مستقیم آفتاب استفاده کنند. از آنجایی که درواقع این مرکز به راه افتاده تا اصلیترین پایگاه هنرهای نمایشی چین باشد، حضور آفتاب مداوم باعث شده است که یکی از قدیمیترین تئاترهای چینی که یکجور بازی نور و سایه است، در این مرکز دوباره زنده شود و شما اگر یکی از علاقهمندان تئاتر چینی باشید، هرروز میتوانید برنامهای متفاوت از همین نوع در آن ببینید. تخممرغ را گذاشتهاند درست وسط یک دریاچه مصنوعی و این دریاچه از زمین تا آسمان با دریاچه مصنوعی چیتگر فرق دارد. فرق را کجا میتوانید احساس کنید؟ آنجایی که خبری از حشرات موذی در هوای اطراف ساختمان نیست؛ آنجایی که ایجاد این دریاچه باعث نشده که اکوسیستم منطقه بههم بخورد. درواقع آبی که از رودخانه شهر میگذرد، منحرف شده و از دریاچه سر درمیآورد و درست اندکی بعد به جای اصلی خود بازمیگردد. سیستم چرخش این آب، در برابر معماری بنا، واقعا یک مهندسی بینظیر و درخشان است که ما حتی انگشتکوچیکه آنها هم نبودهایم وقتی که دریاچه چیتگر را با آن آب راکد طراحی کردیم. «پل آندور»، فرانسوی وقتی که بهعنوان طراح این پروژه مشغول به کار شد، میدانست که در شرق، به معماری چگونه نگریسته میشود و چه چیزهایی را باید در ساخت این مرکز نمایشی در نظر بگیرد تا اثری درخور غول زرد عرضه کند. او آمد و مرکز را به شکل یک جزیره وسط این دریاچه طراحی کرد تا از انقطاع هنر از جامعه بگوید و بخواهد تماشاگران تئاتر را برای ورود به سالنهای دستساختهاش، از وسط آب و باغچههای کوچک عبور دهد و همه را زیر حبابی از شیشه گردهم آورد. این هم تفاوتی دیگر میان چینیها و ایرانیهاست؛ ما سالهاست که دشمن فضاهای عمومی شدهایم؛ هرجا که احساس کنیم مردم میتوانند گردهم بیایند و یک روز را بهراحتی سپری کنند، آن فضا را با انواع بهانهها تخریب میکنیم. جالب اینجاست که این مرکز بزرگ، بیش از هزارانمتر، فضای چمنشده دارد و شما خیلی راحت میتوانید روزتان را روی همین چمنها به شب برسانید، اما یک پارک کوچک در خیابانهای فرعی تهران، این اجازه را به شما نمیدهد که برای لحظهای داخل فضای چمنکاریشده بروید. چینیها با همان فرضیهای که درباره تخممرغ دارند، به این بنا هم لقب تخممرغ دادهاند. بااینحساب تخممرغ ما سه سالن اجرا را در خود جا داده؛ «خانه اپرا» با بیش از دوهزارو 400 صندلی، تالار کنسرت با بیش از دوهزار صندلی و سالن تئاتر با بیش از هزار صندلی و این در حالی است که مجموعه سالنهای نمایشی ایران به اندازه همین تخممرغ ساده، صندلی ندارد. حرفم را خلاصه میکنم و کمی هم بهعنوان یک شهرساز که اتفاقا در چین درس خوانده، ورود به این تخممرغ هنری را دوره میکنم و از خود میپرسم که چطور مردم تهران برای رفتن به تئاتر شهر مجبورند ماشینهایشان را در خانه بگذارند و به یکی از شلوغترین سفرهای شهریشان وارد شوند؟ راستی چطور میشود یک جای پارک راحت کنار پردیس سینمایی ملت پیدا کرد و آیا اصلا مردمی که در حال عبور از کنار این بناها هستند، میدانند این ساختمانها چه کاربردی دارند و اصولا به چه دردی میخورند؟ چینیها از ما عجیبوغریبتر ساختمانهایشان را سرپا میکنند، این مهم است، اما مهمتر این است که آنها میدانند چنین ساختمان باعظمتی را کجای شهر بسازند که همواره در چشم مردم باشد؛ تخممرغ چینیها در قلب پکن و در خیابان چانگ آن و نزدیک تالار بزرگ این شهر قرار دارد و شما ذرهای ترافیک در اطرافش نمیبینید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.