|

نگاهی به راپورت‌های شبانه دکتر مصدق

قدم‌زدن روی خط تاریخ

فرزانه ابراهیم‌زاده

«نام: محمد مصدق نام پدر: هدایت‌الله مذهب: خوب است از آقای دادستان بپرسید اما گمان می‌کنم شیعه». شغل: نخست‌وزیر قانونی ایران» این جمله‌ها فقط بخشی از دفاعیه دکتر محمد مصدق در دادگاه نظامی، حدود آبان و آذر سال ۱۳۳۲ شمسی؛ یعنی چندماه پس از کودتای 28 مرداد نیست؛ دیالوگ مشترک معمای شاه و نمایش «راپورت‌های شبانه دکتر مصدق» است که این روزها در تالار وحدت از زبان بازیگر نقش دکتر مصدق شنیده می‌شود؛ دیالوگی مشترک که شاید میان آنچه روی صحنه آمده است و آنچه در قاب جادویی تلویزیون، با آن همسان‌سازی عجیب‌وغریب به تصویر کشیده شده، میان ماه من تا ماه گردون است. هرچند نگاهم در تماشاخانه این هفته به تازه‌ترین اجرای اصغر خلیلی است، اما نمی‌توان به این نکته اشاره کرد که آنچه این دو تصویر مشترک را از هم متمایز می‌کند، بازی فرهاد آییش در نقش دکتر مصدق در راپورت‌های شبانه است؛ بازی‌ای که باعث می‌شود برای تصویر دکتر مصدق روی صحنه گزینه‌ای دیگر فرض نشود؛ موضوعی که می‌تواند یکی از دلایلی باشد که در فرصت باقی‌مانده تا ۲۸ مرداد که احتمالا آخرین اجرای این نمایش است، برای دیدنش به تالار وحدت رفت، البته در این فرصت کوتاه کلمات نيز اشاره‌ای کوتاه به این اجرا خواهند بود. پیش از بازکردن بحث اصلی باید این نکته را تأکید کنم که هرچند با نگاه یک علاقه‌مند به تاریخ معاصر قصد دارم نگاهی به این نمایش داشته باشم، اما روی این نکته با همه منتقدان تئاتر و درام مخالفتی ندارم که درام نباید نعل‌به‌نعل روایت تاریخی را در خود تکرار کند، بااین‌همه، راپور‌ت‌های شبانه دکتر مصدق یکی از معدود آثاری است که قصد دارد بر مسیر تاریخی قدم بزند و همین باعث می‌شود تا آن را با نگاه تاریخی نیز بررسی کرد. بزنگاه‌های تاریخی- به‌خصوص تاریخ معاصر- همیشه ایده‌های دراماتیکی برای به‌صحنه‌آوردن یا ساخت فیلم را در خود دارند؛ آثاری که بیشترشان قدم‌زدن روی خط تاریخ‌ هستند؛ روایت‌هایی که گاه در پس و گاه در متن یک اثر واقع شده و سرنوشت شخصیت‌های اصلی را رقم می‌زنند. کودتای 28 مرداد یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های تاریخی ایران بوده است که در ۶۳ سال بارها در بستر ادبی، تصویری و نمایشی قرار گرفته و باعث خلق درام‌های متعددی شده است. در میان نمونه‌های نمایشی، بی‌تردید نمایش «دکتر نون»، به نویسندگی و کارگردانی حسین پاکدل که بر اساس رمان «دکتر نون زنش را بیشتر از مصدق دوست دارد» نوشته شده، اثری است که تنها فرصت دو اجرا روی صحنه را پیدا کرد. «شکلک»، نوشته نغمه ثمینی و با کارگردانی کیومرث مرادی، هم روایت متفاوتی از کودتا را به‌خوبی به نمایش گذاشت. نکته درخور ‌توجه در این آثار این بود که واقعه تاریخی در پس داستان اصلی قرار داشت و شخصیت‌هاي اصلی كه از سوی نویسنده خلق شده‌اند، در مقابله با شخصیت‌های واقعی قرار می‌گیرند. از این حیث شاید نمایش راپورت‌های شبانه دکتر مصدق با محوریت شخصیت‌های واقعی روایتی تاریخی‌تر است چراکه هیچ‌کدام از شخصیت‌های آن ساخته و پرداخته ذهن نویسنده نبوده است و شخصیت‌ها واقعی هستند و آدرس‌های آشنایی در تاریخ دارند. نمایش روایت زندگی دکتر مصدق از ۲۲ مرداد ۳۲ ؛ یعنی روزی که کرومیت روزولت برای اجرای کودتا به ایران می‌آید آغاز می‌شود و در چند پرده تا زمان فوت دکتر مصدق ادامه پیدا می‌کند. ماجرای رفراندوم، ‌بیماری خدیجه، دختر کوچک دکتر مصدق و مقدمات برگزاری کودتا و دادگاه دکتر مصدق پرده‌های مختلف این نمایش است. محمد مصدق همان‌طور که از نام اثر برمی‌آید، شخصیت اصلی این روایت تاریخی است، اما اصغر خلیلی در مقام نویسنده و کارگردان سعی کرده است که در همین روایت، شخصیت‌ها را مانند وقایع تاریخی دست‌چین کند و شخصیت‌هایی که در روند درامش مؤثر بودند را به صحنه بیاورد. به نظر می‌رسد که او قصد داشته شخصیت‌های دست‌چین‌شده‌اش در حاشیه باقی شخصیت‌ها قرار نگیرند؛ اتفاقی که باعث شده است این روایت، روایتی یک‌سویه و ناقص و شاید کمی همسو با روایت رسمی و نقطه‌ضعف مهم کار باشد. دراین‌میان دکتر مصدق به‌عنوان کلیدی‌ترین چهره این ماجرا در مرکز قرار می‌گیرد و قرار نیست شخصیت دیگری او را تحت‌تأثیر قرار دهد؛ هرچند که انتخاب فرهاد آییش برای بازی در این نقش احتیاجی به تحت‌تأثیر قرارگرفتن نداشته است و یک‌تنه همه نقش‌ها را تحت‌تأثیر خود قرار می‌دهد. آنچه از مصدق روی صحنه دیده می‌شود، با وجود ضعف‌هایی که در پرداخت تاریخی و درام دارد، در مرکز صحنه قرار می‌گیرد، البته در مقابل او، شخصیت کرومیت روزولت با بازی ایرج راد قرار می‌گیرد که هرچند با هم مقابله ندارند، اما به‌عنوان دو سر منفی و مثبت این روایت قرار می‌گیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.