|

تروریسم محصول تاریخ سیاسی پاکستان

اردشیر زارعی‌قنواتی

حوادث تروریستی در پاکستان اتفاق غریبی نیست و بیشتر به یک سریال دنباله‌دار می‌ماند که سناریو آن برای همه فصول در سال‌ها و شاید دهه‌ها نوشته شده است. هرچند بنیادگرایی دینی خاستگاه سنتی خود را در عربستان سعودی دارد، اما بنیادگرایی سیاسی و مدرن از همان ابتدا در منازعات شبه‌قاره هند و در جریان استقلال این کشور از هندوستان کلید خورد. انگیزه استقلال بخش شرقی و غربی هند با دخالت استعمار بریتانیا برای مجازات دهلی‌نو که از سرزمین‌های پادشاهی بریتانیا به رهبری «مهاتما گاندی» و «جواهر لعل نهرو» جدا شده بود، از همان ابتدا به یک منازعه قومی- مذهبی تبدیل شد که اسلام را در مقابل هندوئیسم قرار داد. به‌همین‌دلیل بنیادگرایی دینی و اسلام سیاسی به موتور محرکه دو بخش مسلمان‌نشین هندوستان برای تجزیه تبدیل شد که به پاکستان شرقی و غربی موسوم شد. در مرحله بعدی اختلاف بین بخش شرقی و غربی کشور تازه‌تأسیس موجب شد بخش شرقی آن تحت یک کشور جدید «بنگلادش» حساب خود را از سفره بخش غربی جدا کند. در این مرحله نیز رهبران سیاسی- نظامی پاکستان برای سرکوب نهضت استقلال‌خواهی بنگلادش دست به تشکیل و حمایت از گروه‌های تندرو دینی، ازجمله «جماعت اسلامی» زده و صفحه خونباری را در این کشور باز کردند که هنوز تبعات آن ادامه دارد. همچنین اختلافات دامنه‌دار بین اسلام‌آباد و دهلی بر سر منطقه کشمیر که به چند دور جنگ بین دو کشور منجر شد، زمینه را برای جولان گروه‌های بنیادگرای اسلامی مهیا کرد که از همان اول به‌عنوان میلیشیای نظامی تحت امر ارتش پاکستان عمل می‌کردند. نقش ارتش پاکستان و به‌ویژه سازمان اطلاعاتی آن در مدیریت سیاسی جامعه پاکستان در کنار ارتباط تنگاتنگ آن با گروه‌های شبه‌نظامی اسلام‌گرا، همواره در تاریخ پاکستان رقم‌زننده بسیاری از تحولات داخلی و خارجی بوده است که هنوز هم ادامه دارد. تحولات افغانستان در دهه 70 میلادی و انتقال تضادهای دو بلوک سرمایه‌داری و سوسیالیستی به بهانه حضور نیروهای نظامی شوروی سابق در افغانستان برای حمایت از حکومت چپ‌گرای این کشور، معادله جدیدی را رقم زد که باز هم کانون آن در پاکستان سازمان داده شده بود. تحلیل تحولات پاکستان بدون درک و شناخت تاریخ کوتاه این کشور و نقش بنیادگرایی اسلامی در بطن ساختار سیاسی- نظامی آن در بعد داخلی و خارجی امکان‌پذیر نیست. این کشور بیش از آنچه نمونه یک ساختار مدرن براساس مؤلفه دولت-ملت باشد، بیشتر تصویر یک ژئوپلیتیک جعلی است که حتی در درون بخش‌های چهارگانه خود (سند، پنجاب، بلوچستان و مناطق قبایلی سرحد) هرگز نتوانسته است به مفهوم وحدت ملی عینیت بخشیده و به‌عنوان یک کشور متحد، جایگاه اعتباری خود را اثبات کند. به‌همین‌دلیل وقتی از پاکستان سخن گفته می‌شود، درواقع از چهار سرزمین متفاوت و بعضا متضاد یاد می‌شود که از همان ابتدا نسبت به هم موقعیت «رانشی» داشته‌اند. همین وضعیت داخلی در کنار نقش ارتش در شکل‌دهی به سیاست و ساختار کلان ملی که حتی اقتصاد این کشور را در حیطه نفوذ و منافع ژنرال‌ها قرار داده سیستم سیاسی غیرنظامی را هم تابعی از اراده نظامیان کرده است. از یک طرف به دلیل نقش تعیین‌کننده ارتش در حوزه سیاست داخلی و خارجی و فساد نهادینه‌شده در بین نخبگان سیاسی، همواره دموکراسی شکلی این کشور را تابعی از اراده نظامیان کرده است و از طرف دیگر، این نهاد قدرتمند برای تثبیت حاکمیتی خود به‌طور سنتی از بنیادگرایی دینی در هر دو حوزه سیاست درونی و بیرونی بهره لازم را می‌برد. این درهم‌تنیدگی و پیوند ارگانیک بین نهادهای اصلی قدرت در اسلام‌آباد با گروه‌های بنیادگرای اسلامی و جهادی در طول حیات این جمهوری نه‌فقط همواره موجب هرج‌ومرج و بی‌ثباتی در منطقه شده که حتی وضعیت سیاسی و اجتماعی کشور را نیز در معرض آسیب چنین گروه‌های تروریستی بی‌شمار قرار داده است. تجربه چند دهه اخیر اثبات کرده استفاده از گروه‌های تروریستی و بنیادگرایان دینی همچون بازی با آتش در انبار باروت بوده است و هیچ نیرویی قادر به مدیریت و کنترل کامل این میدان بازی نخواهد بود. حمله انتحاری روز دوشنبه هشتم آگوست به بیمارستانی در شهر «کویته» که مسئولیت آن را گروه تروریستی و انشعابی از طالبان پاکستان «جماعت الاحرار» نزدیک به داعش برعهده گرفته است، بسیاری از وکلای دادگستری و روزنامه‌نگاران پاکستانی را هدف قرار داد. این گروه تروریستی و تندرو با هدايت «عمر خالد خراسانی» قبلا نیز در 27 مارس با حمله به یک پارک در لاهور که مسیحیان این شهر عید پاک را جشن گرفته بودند، موجب قتل حدود 70 نفر و زخمی‌شدن 300 نفر شدند. درهم‌پیچیدگی شرایط پاکستان و تضادهای قومی، مذهبی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی این کشور آن‌چنان ابعاد وسیعی به خود گرفته است که حتی دیگر ارتش و نهادهای دولتی نیز از حملات تروریستی در امان نبوده‌اند. سیاست الاکلنگی دولت پاکستان و به‌ویژه نهاد اطلاعات ارتش (ای‌اس‌ای) درباره روابط پنهان با تروریست‌های بنیادگرا، ازجمله طالبان افغانستان و گروه‌های فعال در منازعه کشمیر برای اهداف ژئوپلیتیک، موقعیت ویژه‌ای را برای چنین گروه‌هایی ایجاد کرده است که حتی کنترل شاخه‌های انشعابی نیز دیگر امکان‌پذیر نیست. تا زمانی که پاکستان با پدیده تروریسم به مفهوم عام و نفی معیارهای دوگانه در حوزه داخلی و خارجی دست به بازنگری و تسویه‌حساب کامل نزند، این کشور قدرتمند اتمی هرروزه شاهد فجایعی همچون حمله انتحاری کویته خواهد بود. بنیادگرایی اسلام سنی و تروریسم جهادی، از پدیده‌های مدرنی است که ریشه در سنت‌های ماقبل مدرنیته و اهداف نوین ژئوپلیتیک دارد و به‌همین‌دلیل ریشه‌کنی یا مهار آن فقط با بریدن بند ناف آنها از معادلات سیاسی-اجتماعی مسير بوده و به تدوین برنامه‌ای بلندمدت نیاز دارد که هم‌زمان که توسعه‌نیافتگی را هدف قرار می‌دهد، امنیت جمعی را بر آنارشی ارجح بداند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.