دیپلماسی بهترین انتخاب بود
در روز 14 جولای سال جاری باراک اوباما، رئیسجمهوری ایالات متحده و دولتش اولین سالگرد امضای توافق هستهای با ایران را جشن گرفتند، معاهدهای که باعث دودستگی در واشنگتن شده است. اوباما و جان کری، وزیر امور خارجهاش، هر دو در آستانه یکسالگی این توافق از آن با بیانیههای شخصی استقبال کردند؛ اوباما در بیانیه خود نوشت: «توافق هستهای با ایران در بهعقبراندن برنامه هستهای ایران موفق بوده، جلوی منازعه بیشتر با این کشور را گرفته و ما را امنتر کرده است». جان کری هم اشارات مشابهی داشت: «امروز یک سال بعد از امضای توافقنامه هستهای با ایران؛ برنامهای که بسیاری میگفتند به کار نخواهد آمد، برنامهای که عدهای میگفتند مطلقا محکوم به شکست است و ایران در انجام آن تقلب خواهد کرد و آن را خواهد شکست و اوضاع را خطرناک خواهد کرد، در حقیقت جهان را امنتر کرده است». اینکه کسی معتقد باشد توافقنامه هستهای با ایران، که به نام برجام خوانده میشود، خنجری از پشت بر پیکر دیپلماسی یا عملی سیاسی است که امنیت ملی ایالات متحده را به خطر میاندازد، بستگی دارد به اینکه آن شخص کجا نشسته است و از چه منظری به قضایا مینگرد. هنگامی که برجام در کنگره به مناظره گذاشته شد، حتی یک قانونگذار جمهوریخواه هم به آن رأی تأیید نداد، اما 93 درصد از سناتورهای دموکرات ارزیابی میکردند این توافق بهترین انتخابی بود که واشنگتن و همپیمانان آن در آن شرایط میتوانستند به آن دست یابند. بدبختانه درس اصلی حاصل از این داستان حماسی طولانی درباره توافقنامه هستهای ایران در اولین سالگرد امضای آن از دیدها پنهان مانده است. این درس اصلی این است: هنگامی که دیپلماسی بهعنوان یک منش قدیمی انتخاب میشود و دولت ایالات متحده بر آن سرمایهگذاری میکند، این منش قدیمی اغلب تنها چیزی است که بر سر راه منازعه مسلحانه و توفان ویرانگر آتش منازعه قرار میگیرد. دیپلماسی با دوستان خوب میتواند بهسادگی تبدیل به مسئلهای شود که در آن پرخاشهای یک طرف را به پرخاشهای طرف دیگر مربوط کند... یعنی پرخاشهای یک طرف باعث پرخاشهای طرف دیگر میشود. اما دیپلماسی با دشمنان تاریخی در مسیر ظهور نسلهای متمادی و پیدرپی حتی راه نفرتانگیزتری است. همچنان که به واسطه دورهای بیپایان مذاکرات بین اسرائیل و فلسطین، هند، پاکستان و دولت سوریه و مخالفانش واضح، روشن و مبرهن شده است، رفع سوءتفاهم و رسیدن به توافق به واسطه سخنگفتن میتواند تبدیل به مسئلهای خستهکننده شود. درباره منازعه اسرائیل و فلسطین مذاکرات اغلب اوقات تبدیل به اعمال خشونت و حتی باعث تولید دشمنی عظیمتر بین دو طرف شده، اعتمادسازی را مشکل و فرایند صلح را موکول به تاریخ دیگری میکند. قبل از برجام دیپلماتهای آمریکایی، اروپایی و ایرانی حرفهای یکدیگر را رد میکردند و درباره مواضع اصلیشان حاضر به سازش نبودند و با هیچ چیز برای نشاندادن بهعنوان دستاورد به جز مشکلات و دلشکستگیها به خانه بازنمیگشتند. توافق هستهای با ایران تنها پس از شکستهای پیدرپی در فرایند مذاکرات و سالها تحمیل تحریمهای بینالمللی به اقتصاد تهران به دست آمد و آن هنگامی بود که رئیسجمهوری جدید ایران حسن روحانی به این سمت انتخاب شد و دو سال مذاکره پشت درهای بسته سرانجام به نتیجه رسید. مسئله حمایتکردن از فضائل برجام یا دادن جایزه نوبل صلح به دولت اوباما نیست. هدف ما نشاندادن این مسئله است که درباره ایران، ایالات متحده و شرکای اروپایی، روسی و چینیاش این مسئله را محاسبه کردهاند که برای ثبات منطقهای و برای همه جهان استفادهکردن از همه انتخابهای دیپلماتیک قبل از هر تصمیمگیری دیگری، بسیار مطمئنتر از رویکردهای دیگر است. بدبختانه آمریکاییها قبلا دیدهاند هنگامی که دیپلماسی دوجانبه یا چندجانبه بهعنوان یک انتخاب پذیرفته نمیشود، چه اتفاقی میتواند رخ دهد. در ماه نوامبر سال 2002 شورای امنیت سازمان ملل قطعنامه 1441 را تصویب کرد که از صدام میخواست به طرزی روشن و با وضوح تمام با بازرسان سازمان ملل در برنامه تحقیقات درباره سلاحهای هستهای عراق همکاری کند. این قطعنامه بهروشنی نقش دیپلماتهای بینالمللی را توضیح میدهد: «دولت عراق باید تمامی جوانب برنامههایش برای تولید سلاحهای شیمیایی، بیولوژیک و هستهای، موشکهای بالستیک و سایر سیستمهای تهاجمی خود را اعلام کند و این شامل اعلام مکانها و تأسیسات تحقیقاتی، توسعه و تولید این سلاحها میشود همچنان که برای سایر برنامههای شیمیایی، بیولوژیک و هستهایاش نیز میشود. این اعلام همچنین شامل مواردی هم هست که ادعا میشود به منظور مسائل دیگری به جز تولید سلاح و مواد هستهای است. چهار ماه بعد هنگامی که بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی گزارش دادند صدام حسین از قطعنامههای پرشمار شورای امنیت اطاعت نمیکند و دست به خلع سلاح خود نزده، قطعنامههایی که از زمان جنگ خلیج فارس در سال 1991 در کتاب قطعنامههای شورای امنیت فهرست شدهاند، دولت بوش تصمیم گرفت فرصت دیگری را برای استفاده از دیپلماسی سازمان ملل به نفع شروع عملیات نظامی رها کند. جورج بوش به مردم آمریکا گفت ایالات متحده 12 سال برای آغاز همکاری صدام حسین با سازمان ملل براساس قطعنامههایش صبر کرده و اکنون زمان آن فرا رسیده که سازمان ملل نهایتا رژیم او را خلع سلاح کند. بوش استدلال کرده بود که اگر شورای امنیت مایل نیست قطعنامههای خودش را اعمال کند، این برعهده ایالات متحده خواهد بود تا نهتنها تضمین کند که مردم آمریکا حفاظت خواهند شد بلکه از اعتبار سازمان ملل بهعنوان یک نهاد دفاع خواهد کرد. نتیجه فاجعهبار این تصمیم چیزی است که همگان اکنون درباره آن همنظر هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.