تداوم مدیریت فرهنگی پنهان
محمدرضا اصلانی . فیلمساز
کتاب «نگاهی به دروازهغار» روان و دقیق است و یک تحقیق میدانی با نظریه معین و اهداف کاربردی دارد. این کار میدانی بیشتر در حوزه انسانشناسی شهری با جستوجوی باززندهسازی مدنی و یک نمونه درست کاربردی است، اما این کاربرد فقط در باب اصلاح امور یک محله نیست که البته این بوده و یافتن سنتها یا آن چهرهها که نماد سنتهاست که این هم البته هست، اما این فقط یک رویکرد منجر به انسانشناسی هم نیست. در جایی از این کتاب به نظریه بالاتری برمیخوریم که میخواهم در این باب سخنی داشته باشم.
اگر بخواهم از فضای، این کتاب بگویم، از فضا و رفتارها و توجهات؛ یک شب زمستانی میخواهد و یک پای کرسی، اما من میخواهم از یک جریان مدیریت فرهنگی سخن بگویم. مدیریتهای فرهنگی جریانساز الگوشوندهای در مقاطع مختلف تاریخ ایران داشتیم که هوشمندانه در بحرانها بهخصوص فضای خلاق و زندهسازی را در حکم ناجی ساختند. درواقع این مدیریت فرهنگی یک سلسلهانساب طولانی درخشانی در ایران دارد. من به گذشته دور بازنمیگردم؛ از مرگ سقراط تا امروز که به جریانسازی فرهنگی خواجه توس و شاگرد بلافصلش، خواجه رشیدالدین فضلالله، اشاره میکنم و حقی جهانی که او ایجاد کرده بود، ساختن شهر آرمانی فارابی و از بعدیها میگذرم؛ برای اینکه از این مقاطع خیلی وجود دارد و متأسفانه گمنام مانده و تاریخنگاران ما از این اصل مدیریت فرهنگی غفلت کردند. یکباره به دوران معاصر میآیم و فروغی را نام میبرم و بازنگری او در حوزه زبان فلسفه و دانشگاه و خواست سیاسی و فرهنگی و پریدن به دهه 70. البته غفلت نکنیم از مدیریتهای فرهنگی در دهه 40 که الگوهای مهمی هستند و در تداوم بودند. در دهه 70 اگر چند نفری هستند، من میگویم که با حضور آقای مسجدجامعی در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، از معاونت فرهنگی تا وزارت، یک مدیریت فرهنگی پویا و فعلیتپذیری شکل گرفت که میشود آن را در سلسلهانساب مدیریت فرهنگی در تاریخ ایران دید. مدیریت پذیرش آرا با استقرار نقاد خود، ایجاد حوزه رشد فلسفی فرهنگ نقد و مکالمه در این باب، باید گفت در سالهای دهه 70، یک گردش دیگر به بازاندیشی به خود در جامعه اندیشگی ما پدید آمد.
چه اندیشگی دینی، چه عرفی. فرسوده از جنگ و تنش سرد و گرم و دوقطبیبودنهای فرساینده، به بازپردازی منشها پرداختند. در جهان دوقطبی یک قطب فروپاشید. در این وقت است که یورگن هابرماس برخاسته از شک و عقلانیت انتقادی مکتب فرانکفورت، وجه ارتباطی عقلانیت را طرح میکند. در عقلانیت ارتباطی زبان بهمثابه وسیله تفاهم و دستیابی به تفاهم برای قدرتمندشدن نهاد انسانی، نه از برای اهداف شخصی بلکه در درون وضعیت جمعی در فرایند مدرنسازی. این وجه دیالوگ، مشخصه جهان صنعتی است و حالا ازسوی هابرماس به یک ابزار گفتوگوی نقاد با جهان عرضه میشود؛ خود بودن در حوزه یک گفتوگوی فعال، نه نفی و کنارگذاشتن و دیواربستن. مسئله چگونگی گشودگی نظری و رویارویی مخالفان، اما در ضمن این گفتوگوی یافتن خود از درون جهان است که ما باید خود را ببینیم. این بود که بگویند پیوند میان سنت و مدرنیته مسئله ماست، نه مسئله هابرماس و از دل این ایمان به خودیابی بدون هراسی، شعار گفتوگوی تمدنها برآمد. گرچه پیش از آن با دیدگاه فرانکفورتی آقاي پهلوان با گروهش طرح کرده بودند. این جریان فکریمنشی، چه در میدانهای دانشگاهی، چه در نهادهای تحقیقات نظریه دولتی موج هوشمندی را با توجه به آرای هابرماس برآورد که از میان آنها میشود از جریان مرکز تحقیقات استراتژیک نام برد. از سوی دیگر آزادتر و شاید هوشمندتر در وزارت ارشاد با تعامل مدیریت فرهنگی یک هسته کوچک دیگر به راه افتاد؛ مجلهای به نام «ارغنون» شکل گرفت که فقط یک مجله نبود. میتوان گفت یک جریان هابرماسی بود که مطالب نمیآمد که چاپ شود جلسات ارغنون بود یک چالش نظریه اجتماعی سیاسی بود درباره جامعه مدنی. اینکه گرفتاریهای تاریخی ما با دموکراسی از کجاست و جامعهشناسی انتقادی با توجه گاه شیفتهوار به نسبت پنهان به هابرماس، هابرماس بود. نسبت به ادبیات، فرهنگ روزمره، فرهنگ عمومی و عامهپسند در شرایط عینی جامعه. این جمع به بررسی نظریه و آرای متفکران پرداخت و آخرین شماره آن، با عنوان مرگ بود که پایان دوره وزارت آقای مسجدجامعی هم بود. این عنوان دستبرقضا یک نماد پایانی نبود که انتهای عقلانیت دووجهی هابرماسی بود در دیدن هستی در حضور و پرتو مرگ. مرگاندیشی بهمثابه کشف وجود و هستی. این گروه و این جریان با آزادی مثالزدنی شکفته نمیشد اگر مدیریت فرهنگی آن دوره در ارشاد، این دوراندیشی و هوشمندی را در تشخیص توانایی یک گروه جوان و نه چندان مورد وثوق نهادهای رسمی، نمیداشت. آقای مسجدجامعی نه در این مورد خاص که در سطوح دیگری نیز خاصه در مورد سینما و جنجالهای اکران، این خطر را کردند و جریانساز هم شدند. البته بگویم اکنون جهان از هابرماس هم گذشته و وارد یک مرحله کائوس شده است. با حضور داعشیسم و پشتیبانی قدرتهای مرتجع و رابطه مستقیم با پولشویی و قاچاق، حضور کاندیداهای عجیب در آمریکا، فاصله وقاحتآمیز طبقاتی در جهان و نگفتههای دیگر، نیاز به یک بازنگری بنیادین در مدیریت فرهنگی داریم؛ وگرنه این رهایی در اندیشه انتقادی هابرماسی، به پذیرش دلقکی خلاصه خواهد شد و این پایان ملیت ماست. مدیریت فرهنگی در این ملک یک ضرورت نایاب است. الگوی این مدیریت خلاق در آخرین نمونههایش در حضور این مرد است که هنوز هم قدمزنان در کوچههای این شهر، این مدیریت بهظاهرپنهان و صبور را پیگیری میکند و نمونهاش کتاب «نگاهی به دروازهغار» است. تحقیق میدانی برای اینکه مدیریت کند تا ما با نهادهای گمشده در تحقیق، سپرده به دست فساد و فرسودگی چگونه نگاه کنیم، چگونه راهکار بجوییم، چگونه باززندهسازی کنیم و چگونه تواناییهایش را بازیابیم. این کتاب فقط یک تحقیق میدانی نیست، بلکه تداوم یک مدیریت فرهنگی پنهان است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.