كار ناتمام شيخ
محمد مالي
شيخ اگر در آوردگاه ٩٢ مرد فصل لقب گرفت و از واگرايي جناحها به انجام رسيد، در ميدان ٩٦ منتج به همگرايي عقلاي دو قطب سياسي كشور خواهد شد؛ تا براي اولينبار مرد وصل باشد در سپهر انتخابات رياستجمهوري در ايران پس از ٥٧. اين اما تنها حادثه رخداده پس از ارديبهشت ٩٦ نخواهد بود، بيش از اين را بايد انتظار كشيد. نزديكي و اجماع بين عقلاي دو جناح حاكم، موجب ريزش از منتهااليه دو قطب سياسي فعال شده و همزمان با انزواي جهاني بنيادگرايي، در عرصه داخلي، جنبش ميان حالان و طبقه متوسط، نفسي اندوخته و نسبت به بازسازي جايگاه ازدسترفته خود، در كاست اجتماعي جامعه ايراني همت میگمارند. و اين به معناي فرصت تازهاي است كه دولت دوم شيخ براي نوسازي جامعه مدني در ايران ١٤٠٠، به دست میدهد و جز او به پشتوانه حضور تاريخي در سايه درخت سيب و كنار كارون و خطبه هفتادوهشتي و اعتماد دستگاههاي امنيتي؛ ياراي چنين رسالتي نيست. اينجاست كه اصلاحطلبان با هدفگذاري رياستجمهوري ١٤٠٠ و اصولگرايان با اميد به مجلس ١٣٩٨ روي شيخ، قمار صلحجويانهاي رقم خواهند زد، تا شايد «از اين ستونبهستونشدن»ها، حاجتي روا دارند. گو اينكه از تجربه تلخ و ناگزيرانه ائتلاف حداقلي اميد در مجلس دهم، نمیتوان غافل شد، آنجاكه دوربرگردان لاريجاني سرنوشت ديگري براي ماراتن عارف رقم زد و دولتيان با رهاسازي تنگه اُحد، شايد اما به عمد تصويري از مجلس مستقر برآوردند كه نه مرهم درد باشد و نه نمك زخم. چاقوهايي كه در خاكستر كينههاي سرنوشت مجلس دهم تيز شده؛ اما از پيچشهاي راه آتي در ارديبهشت ٩٦ محسوب ميشود. شيخ اما هر چه شطرنجباز قهاري باشد، تا حل اين دلخوريهاي درونجناحي، نمیتواند تماموكمال دلبسته ياران اصلاحي خويش باشد؛ هرچند فريادي از درون اردوگاه اصلاحات برخاسته باشد كه عبور از شيخ ممكن نيست، ليكن سرنوشت دوگانه سوز مجلس دهم، میتواند موضع جريان اصلاحي را از حمايتگر به تماشاگر فروكاهد و اين همان چيزي است كه دغدغه اين روزهاي شيخ است. شيخ در انديشه رهيافتي است كه هم ضمانتبخش اتمام وعدهها باشد، هم پايانبخش دغدغهها و هم سفرههاي خالي و تنگ ملت را فربهتر از پيش و مطابق با انتظارات سوق دهد. شيخ اما در اين سه سال، نه حزبي به پا داشت، نه جريان سياسي مدعي و سوار بر مطالبات اجتماعي روانه كرد و نه حتي با گروههاي غيررسمی صاحبنفوذ، وارد چالش شد؛ يكي به ميخ و ديگري به نعل زد. او بهواقع ميانه احوال بود. نه بحران ساخت و نه از بحرانها باخت. او تصويري مجسم بر ساخت كه نه میتوان به پايش افتاده و تقديسش كرد و نه از او عبور كرده و رضايت به ويرانيش داد. زيركي شيخ، شيبي آرام از تغيير نوع سياستورزي در جامعه ايراني بنا نهاد كه نه رفرم است، نه انقلاب و نه محافظهكاري؛ گرچه او دست علاقهمندان اين رويكردها را در نوازش دولت خود وا گشاد و كم ستيزه نشد؛ اما تقويت قابليت اعتماد به دولتمرد يازدهم، سرمايه اجتماعي قابل اتكايي را از لابهلاي طبقات زخمخورده اين جامعه فراچنگ آورده كه او را در كارزار ٩٦، جدا از حمايت عقلا و نافذان سياسي، به كار خواهد آمد. اين همه اما دقيقا همان دلايلي نيست كه رأيدهندگان ايراني را متقاعد به انتخاب مجدد شيخ از صندوقهاي رأي ٩٦ خواهد كرد. اتاق تخريب دولتِ پنهان، انديشهاي ديگر دارد و خرابيهاي بهجامانده، آواربرداريهاي نابخردانه و مچگيريهاي ناجوانمردانه اگرچه جاده همواري را سامان نداده؛ اما چرا معتقدم که راه شيخ را از ٩٢ هموارتر مینمايد؟ پاسخ روشن است، در دوره انتقالي؛ اين دولت ائتلافي است كه میتواند از تاراج سرمايه اجتماعي بكاهد؛ و شيخ بدون مدعاي استقرار دولت ملي، با حفظ و نگهداشت سرمايههاي عقلاني بینجناحي و بدون جراحي ساخت انساني قدرت، راه را براي تعامل ملي گشود و در سايه اين آرامش نسبي داخلي بود كه دست بالا را در عرصه بينالمللي گرفت و نهالي كه او در جولانگاه بياعتمادي بينالمللي کاشته بيگمان روزي به بار مینشيند و اين انتخاب ناگزير دنياست: اسلام متكي بر رأي مردم يا تلقي كوري كه اين روزها به نام اسلام گوشتاگوش غرب، خواب را از مناديان دموكراسي ستانده است؟ روزهاي آتي اما خالي از رويداد و حادثه نيست؛ به پيش كه میرانيم، جعبه سياه ورود آن مرد! به عرصه رقابتهاي انتخاباتي به زودي گشوده خواهد شد، فرار روبهجلوي دلواپسان با كانديداسازي از چهرههاي صالح و مورد احترام نظامی رنگ خواهد باخت، تصوير تيرهاي كه سياهنمايان با استفاده از بنگاههاي خبرسازي خود از وضعيت اقتصادي امروز كشور مینمايند، واقعيسازي خواهد شد. بهتدريج مجال قياس گذشته تحقيرآميزگونيهاي لبريز از نامه و رانتهاي ميليارددلاري و قاچاق محترمانه و بيبازگشت نفت و بستر فراهم كاسبي تحريم، با امروزي كه دولتمردان ادب اختيار كردهاند، فساد سيستماتيك از هم پاشيده و عذرخواهي در برابر اشتباه رواجيافته و خط قرمزهاي جسورانه در برابر قانون از بين رفته است، فراهم میآيد و شايد فرصت انتخابات ٩٦، آخرين ميخ بر تابوت افشاي افشاگري باشد كه هيچگاه ليست پنهان در جيب خود را علني نكرد. فرصتي كه با حمله گازانبري شيخ، براي هميشه شبح تهديد پوپوليسم از دامن جامعه ايراني زدوده خواهد شد. اين بت بايد شكسته شود، هراسي از تندروي نيست، ايرانيان به نيكي تجارب تلخ قانونشكني عدهاي را بر فراز ديوارهاي سفارت انگليس و عربستان آزمودهاند و اين امتياز براي شيخ و رفقا باقي خواهد ماند كه دستكم روي كاغذ و پشت ميز مذاكره، منطق ايراني را بر كرسي نشادهاند و اين همان چهرهاي است كه ايرانيان مسلمان مدرن مراد گرفتهاند و بازگشت به ادبيات لولويي و بگمبگم را هراسناكند. حالا اما در آستانه آغاز كورس رقابتهاي نفسگير رياستجمهوري ٩٦، شيخ راهي جز ادامه راه آغاز گشته ندارد. او نه در قامت قهرماني است كه با پشتپازدن به صندوقچه قدرت، نيروي اجتماعي عظيمی را پشتوانه يكي از نزديكانش گسيل داشته و خود در سايهسار قدرت ايراني، در انتظار معجزه باشد و نه ژنرال شكستخورده و مغمومی را ماند كه همه راهها را رفته و سهمی از توفيق نيافته و بر زمين فرو افتاده است، تا با كنارهگيري، پهلوان مرده را عشق باشد. او نه اين است و نه آن، شيخ يك كار ناتمام دارد تا مكتب او، نسل او و راه او بر تاريخ ايراني ثبت، حك و ضبط شود. شيخ ناتمام اما رؤياي بيتعبيري است كه يحتمل بازي قدرت در جامعه ايراني را به هرجومرجي كنترلنشدنی تبديل کرده و شرايط كنوني، تاب آن را ندارد. كار ناتمام شيخ راستي! نه در ارديبهشت ٩٦ كه همانا در گرماي تابستان ١٤٠٠ رقم خواهد خورد. شيخ پيش از آنكه شوريدگي احمدي نژادي داشته باشد، عقلانيت اوبامايي دارد. اين روزها او بيش از آنكه در تشويش هم آورد ٩٦ باشد، رؤياي ١٤٠٠ را در ذهن خود میپروراند، او نه براي چهار سال كه براي ١٢ سال آينده برنامه دارد، دستي كه او در ١٤٠٠ بالا میبرد همان كار ناتمام شيخ است، آنچههاش مینتوانست، خات مینكرد و احمدينژاد نداشت، روحاني میتواند، میخواهد و دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.