لازمه توسعه صنعت و اقتصاد کلان کشور
سیاستهای علمی و پژوهشی خود را یکسان کنیم
حسین اصیلیان. عضو ستاد توسعه فناوري انرژيهاي تجدیدپذیر معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری
باید اذعان کرد موضوع شرکتهای دانشبنیان حرکت بسیار خوبی بود که ریاستجمهوری و نهادهای کلان کشور بهخوبی از آن حمایت کردند. ایمان داشته باشیم متخصصان داخلی ما توانمندی کافی در تولید علم و ایجاد فناوریهای مورد نیاز کشور را دارند و باور مدیران و عموم جامعه به توانایی و ظرفیتهای بالقوه در توسعه بدنه علمی و تحقیقاتی کشور، امر بسیار مهمی است. خوشبختانه در دانشگاهها ظرفیت خوبی وجود دارد و تحقیقات خوبی در سطح کارشناسیارشد و دکترا انجام شده است؛ اما باید باوری مبنی بر اینکه توانایی علمی و تحقیقاتی کشور در حدی است که میتوانیم از تحقیقات خارج از کشور بینیاز باشیم، وجود داشته باشد. نکته دیگر چگونگی تبدیل این پتانسیل بالقوه و ایجاد راههایی برای به فعلیت درآوردن این ظرفیت است. پیشبرد روند تحقیقات، دستیابی آن به یک مرحله پیشرفتهتر و رساندنشان به مرحله نیمهپایلوت و پایلوت، موضوع مهمی است که باید به وسیله مراکزی در خود دانشگاهها یا بیرون از دانشگاهها انجام شود. رساندن یک تحقیق از مقیاس علمی به مقیاس آزمایشگاهی و نیمهصنعتی، نقش مهمی در تولید فناوری ایفا میکند. شهرکهای علمی، تحقیقاتی و آزمایشگاهی اقدام بسیار خوبی در ایجاد زمینهای برای رساندن این تحقیقات به مرحله پایلوت بود. به عبارت دیگر، محققی که در آزمایشگاه به نتیجهای از علم و تحقیقات خود رسیده، به سمت شهرکهای علمی و فناوری هدایت میشود؛ این شهرکها محلی در اختیار محقق قرار میدهند تا بتواند تحقیق خود را از ساختار آزمایشگاهی به مقیاس نیمهصنعتی و صنعتی برساند. شهرکهای تحقیقاتی و علمی فناوری، حرکت بسیار خوبی است که باید از آن حمایت شود و البته سازوکار حمایت از این شهرکها نیز باید بازنگری شود. به طور مثال درحالحاضر مجوز چنین شهرکهایی، عموما از سوی سازمان محیط زیست تأیید میشود. در پنج سالی که در معاونت محیط زیست انسانی سازمان حفاظت از محیط زیست اشتغال داشتم، تلاش شد این امر محقق شود که محیط زیست به شهرکهای علمی و فناوری مجوز دهد، تا رساندن تحقیقات در بعد آزمایشگاهی و فقط تا مرحله پایلوت، تسهیل شود. اما متأسفانه همواره کارشکنیهایی وجود دارد و شهرکها با رفتن به سمت کارگاهیشدن، مشکلاتی را برای اطرافیان و محیط زیست ایجاد میکنند. دراینصورت مشکلات و محدودیتهایی در تأسیس شهرکهای علمی و تحقیقاتی نزدیک شهرهای بزرگ به وجود میآید و در نتیجه این شهرکها به ناچار به فواصلی دورتر از شهرها و دانشگاهها منتقل میشوند. به طور مثال صدور مجوز احداث یک شهرک علمی و فناوری در کنار کلانشهری مانند تهران (که محققان دانشگاهی و دانشگاههای زیادی دارد)، صادر میشود که دلیل آن ارتباط آسانتر دانشگاهیان و اعضای هیأتهای علمی و محققان دانشگاهی با این شهرکهاست. وجود شهرکهای علمی و فناوری نزدیک به مراکز دانشگاهی و شهرهای بزرگ مزیتی است که به محققان و اعضای هیأتهای علمی این امکان را میدهد تا در کنار فعالیت دانشگاهی خود، وقتهایی را در شهرکها حضور داشته باشند و دستاورد علمی خود را به صورت پایلوت درآورند. اما متأسفانه این شهرکها بعد از مدتی به سمت تولید صرف و کارگاهیشدن میروند. شهرکهایی که باید محصولی را درنهایت به مرحله پایلوت برسانند و محل انجام تحقیقات آزمایشگاهی باشند، به یک محوطه کارگاهی تبدیل و مشکلاتی ایجاد میکنند. باید توجه داشت شهرکهای علمی و تحقیقاتی، محل تولید محصول و کارگاه یا کارخانه نیستند. نهادهای مسئول باید این باور را در شهرکهای تحقیقاتی و محققان تشریح کنند که فقط در مرحله پایلوت، باید در این شهرکها فعالیت کنیم. در نتیجه حضور محققان در شهرکهای علمی و فناوری در فاصله بسیار دور از شهر، بسیار مشکل خواهد بود و قاعدتا رفتوآمد به این شهرکها که در فاصله بسیار زیادی از شهر قرار دارند، از سوی محققانی که محل کارشان در دانشگاههاست، دشوار میشود. نکته دیگر این است متأسفانه در دانشگاههایمان ارتباط با صنعت بسیار ضعیف است. این بحث از قدیمالایام در کشورمان مطرح بوده است که البته امروزه حرکتهایی صورت گرفته؛ اما این حرکتها آنچنان که بایدوشاید، نتوانستهاند در بهترشدن ارتباط میان صنعت و دانشگاهها تأثیرگذار باشند. صاحبان صنایع ما هنوز توجیه نیستند. اغلب مدیران و صاحبان صنعت، هنوز به این باور نرسیدهاند محققان داخلی ما میتوانند کارهایی انجام دهند که خارجیها انجام دادهاند و حتی شاید بتوانند کارهایی بهمراتب بهتر از نمونههای خارجی آن ارائه دهند. صنعت کشور غالبا در دست افرادی است که شیوه کارشان بدینگونه است که فرایندی را از یک کشور خارجی میخرند و انتظار دارند این فرایند تا هفت نسل آینده برایشان سودآور باشد! این نگرش که این فرایند باید بهروز و قابل رقابت با صنعت دنیا باشد و بتواند در مقابل کالای وارداتی برتر باشد، در میان اکثر این افراد وجود ندارد. اغلب این افراد، در میانه راه ضربه میخورند و دچار ورشکستگی میشوند. صنعت نساجی نمونه بارزی از این موضوع است که در سالهای اخیر دچار مشکلات بسیاری بوده است. البته اندک افرادی از مدیران شرکتهای داخلی وجود دارند که نگرشی متفاوت دارند و به استفاده از متخصصان در زمینههای داخلی معتقد هستند. اگر معاونت علمی و فناوری با برنامهریزی مدون، آموزشهایی برای صاحبان صنایع کشور داشته باشد، درنهایت این باور در مدیران به وجود میآید که متخصصان داخلی در برآوردهکردن نیازها توانمند بوده و خارج از کشور تنها منبع نیازهای فناوری و صنعتی کشور نیست. از طرفی دیگر استادان دانشگاههای ما باید از جنبههای تئوریک صرف فاصله بگیرند؛ همچنین دانشگاهیان و محققان باید تا حدودی با چندوچون مسیر رسیدن یک تئوری به محصول آشنا شوند. باید اذعان داشت دانشگاهیان در ارائه جنبههای عملی تحقیقات خود به صنعت ضعیف عمل کردهاند. به گمان بنده باید در هر دوی این حوزهها آموزشهایی ارائه شود و افرادی که روابطعمومیای قوی دارند و در برنامهریزی توانمند هستند، باید ارتباط را بین صنایع و دانشگاه تقویت کنند. فکر میکنم تحقق تعامل بین دانشگاه و صنعت مستلزم ارتباط قویتری در قالب دفاتر یا سایتهای توانمندی است که اولویتها را در بخش صنعت دریافت کند و به حوزه دانشگاه انتقال دهد. صنعت ما باید به این باور برسد توانمندی متخصصان و دانشگاهیان داخلی کشور بسیار بالاست و برای رفع نیازهای صنعت خود، نباید به دنبال مدینهفاضله در خارج از کشور باشند. تولید انبوه باید به سمت صنایعی برود که هم مشتاق سرمایهگذاری تحقیقات علمی بوده و هم نیروی انسانی و سرمایه کافی را داشته باشند. خود محقق نباید هیچگاه به فکر تولید انبوه باشد؛ زیرا بههرحال هزینههای سنگین و صرف وقت بسیار و پشتوانه قوی در توان محقق نیست. اگر این مسائل پیگیری شده و باور توانمندی محققان در مدیران صنعتی ایجاد شود، صنعت کشور از علم و توان متخصصان داخلی بهرهمند شده و پیشرفت میکند. معمولا دیده میشود دانشگاهها هرکدام به صورت مستقل و باریبههرجهت به فعالیتهایی میپردازند. این ارتباط و ایجاد لینکها میتواند در حوزه اختیارات یک نهاد فراسازمانی و بالادستی مانند معاونت علمی و فناوری رئیسجمهوری باشد. فکر میکنم اگر فعالیتها با یک تعریف واحد و مشخص باشد، موفقتر خواهیم بود. مثلا تعریفی که خود دانشگاه از دانشبنیان داشت، با تعریف معاونت متفاوت بود. اگر یکسانکردن تعریفها و هدف غایی صورت گیرد و ابلاغ سیاستهای کلی از سوی مدیریتی با عنوان معاونت علمی و فناوری انجام شود، حتی اگر دانشگاه یا مرکزی علمی بخواهد به صورت مستقل فعالیت کند، ازآنجاکه عملکردش تحت سیاستی واحد است، بازدهی بیشتری خواهیم داشت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.