شیوههای ترغیب بخش خصوصی برای گسترش اقتصاد دانشبنیان
تعامل ناکامل دانش و صنعت
مرضیه خلیلی. عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز
اقتصاد دانشبنیان، اقتصادی است که مستقیما برمبنای تولید، توزیع و مصرف دانش و اطلاعات قرار گرفته باشد. امروزه دانش و فناوری نقشی اساسی در توسعه اقتصادی جوامع بشری دارند و کاملا واضح است که رسیدن به چنین اقتصادی، نیازمند فراهمکردن مجموعهای از زیرساختها و تغییر در نوع نگرش است. درحالحاضر، جهان شاهد موج ششم دانشبنیانی است و ما نیز باید همگام با این موج، تغییر و تحولی جدید در خود به وجود بیاوریم. در چنین شرایطی، یکی از مهمترین عوامل برای رسیدن به اقتصاد دانشبنیان، تعامل مناسب صنعت و دانشگاه با هم به منظور پرورش نیروی کار متخصص و ماهر است تا بتواند خلاقانه دانش را به ثروت تبدیل کرده، آن را به اشتراک گذاشته و در قبال تحولات جدید، واکنش بهموقع و مناسبی از خود نشان دهد. چندسالی است که با مطرحشدن اقتصاد مقاومتی بر پایه اقتصاد دانشبنیان و تخصیص یک درصد از بودجه صنایع دولتی به تحقیق و پژوهش، شاهد ایجاد انگیزه در محیطهای دانشگاهی به منظور ارتقای سطح ارتباط و تعامل با صنعت بودهایم که متأسفانه به دلایل متعددی در بعضی اوقات به یأس و دلسردی تبدیل شدهاند. مشکلات ارتباط صنعت و دانشگاه در ایران عمری به قدمت صنایع در کشورمان دارد و در این دوران همواره بسیاری از محققان و مسئولان اجرائی کشور سعی در ارائه راهحل به منظور کاهش این معضل داشتهاند که به دلیل پیچیدگی و نبود زیرساختها این مشکلات هنوز مرتفع نشدهاند. شاید مهمترین عامل فاصله بین این دو، نبود برنامهریزی کلان مناسب به منظور تعیین چشمانداز و اهداف مشترک در صنعت و دانشگاهها یا اجرای ناقص برنامههای تدوینشده باشد. صنعت بهدنبال تولید محصولات و سودآوری سریع است و به دلیل پایینبودن میزان خلاقیت و نوآوری و ضعف فناوری و نبود ارتباط مناسب با پژوهشگر داخلی، صنعت کشور، مصرفکننده فناوریهای خارجی و دانش وارداتی است که این خود زمینه آسیبپذیری اقتصاد کشور را در برابر تحریم بیگانگان فراهم میکند. از سویی دیگر در دانشگاهها اهداف و معیارها طور دیگری تعریف شدهاند. یک عضو هیأت علمی برای ارتقا به مرتبه بالاتر، نیازمند چاپ مقالات ISI و راهنمایی پایاننامه و تدریس و... است و رسیدن به این امر مستلزم کاربردیبودن تحقیق نیست و اگر هم فکر و ایدهای خلاقانه و کاربردی باشد، به دلیل نبود حمایت، بدون صنعتیشدن، تنها در قالب پایاننامه و مقاله میماند. بنا بر آمارهای موجود، دانشمندان و پژوهشگران ایران 1.58 درصد از تولید علم در جهان را به خود اختصاص دادهاند که این نشان از شایستگی محققان ما در تولید دانش دارد، اما این دانش، خلاقیت و نوآوری در خدمت بنگاههای اقتصادی در جهت تولید ارزش اقتصادی درنیامده است. البته مسئولان وزارت علوم برای حل این چالش و ایجاد انگیزه برای تعامل صنعت و دانشگاه، آییننامه ارتقای اعضای هیأت علمی را تغییر داده و شرط داشتن طرحهای ارتباط با صنعت به صورت کلان و خرد را اضافه کردهاند که متأسفانه به دلیل آنکه طرح این آییننامه شتابزده و بدون کار کارشناسی بوده و زیرساختهای لازم برای آن فراهم نشده بود، با اعتراض و نگرانی استادان کشور روبهرو شد و خیلی زود رنگ باخت؛ چراکه این روزها گرفتن طرح و انعقاد قرارداد پژوهشی، شخصمحور است و گاهی از عبور از هفتخان رستم سختتر و نیازمند داشتن روابط و ضوابطي خاص است. این فقط وقتی ممکن میشود که زیرساختهای تعامل مهیا شده و شرایط شرکت در قراردادها برای همه یکسان باشد و مسئول واگذاری طرح نیز در پی انتخاب شایستهترین مجری بوده و داوریها دقیق باشد. از سویی دیگر نیز صنعت هم به دلیل مشکلاتی که با آن روبهرو بوده، برای نزدیکی به دانشگاه تلاشهایی کرده است که البته شواهد حاکی از موفقیت ناچیز آنها بوده است؛ بهعنواننمونه چندسالی است که وزیر محترم نفت، ایده واگذاری حل مشکلات و توسعه فناوری میادین نفتی به دانشگاهها را مطرح کرده است. اجرای این طرح میتوانست به جهتگیری هدفمند تحقیقات دانشگاهی و بهرهوری اقتصادی از دستاوردهای پژوهشی محققان منجر شود و در این راستا، دانشگاهها نقشی مؤثر در تقویت پایههای اقتصادی کشور برعهده میگرفتند و فاصله عمیق بین صنعت و دانشگاه پر میشد، اما متأسفانه بعد از گذشت چندسال، میتوان ادعا کرد با وجود تلاش بسیار دانشگاهیان، به دلیل نقایص موجود و عدم پشتیبانی مالی مناسب، این ایده در حد طرح باقی مانده و پیشرفت خاصی نداشته است. حال اگر تصمیم بر حرکت در مسیر اقتصاد دانشبنیان است، باید کارگروههای تخصصی و اتاقفکرهایی به منظور ایجاد رویکردی جدید در توسعه صنایع کشور بر پایه سرمایههای ملی و استانی و ایجاد شرکتهای دانشبنیان تشکیل شود. با تأسیس شرکتهای دانشبنیان، توسعه پارکهای علم و فناوری و ایجاد سازوکاری برای شناسایی و جذب ایدههای مطلوب و خلاق مبتنیبر اقتصاد دانشبنیان در جامعه، میتوان از استعداد نخبگانی که دارای ایدههای تجاری هستند، بهخوبی برخوردار شده و با توسعه حلقههای واسط و ارتباط میان صنعت و دانشگاه، رونق بنگاههای اقتصادی و شناسایی سازمانهای مؤثر در عملیاتیکردن ایدهها، دانش و فناوری را به ثروت، سرمایه و رشد اقتصادی تبدیل کرد. تحقق سهم یکدرصدی بودجههای پژوهشی دستگاههای دولتی و البته حمایت و ترغیب بخش خصوصی به این امر، تا حد زیادی به گسترش اقتصاد دانشبنیان در کشور منجر میشود و بخشی از موانع موجود در این زمینه را برطرف خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.