چرا هنوز «دادا» اهمیت دارد
کرن کدمی . مترجم: افرا صفا
«چگونه میتوان به سعادت جاودان رسید؟ با گفتن دادا». این چیزی بود که هوگو بال، شاعر، آهنگساز و تهیهکننده تئاتر، در تابستان ١٩١۶، هنگامی که جنگ جهانی اول در اوج خود بود، اعلام کرد. «چگونه میتوان مشهور شد؟ با گفتن دادا... چگونه میتوان از هر آنچه بوی روزنامهنگاری و مزه کرم میدهد، خلاص شد؟ از همه چیزهای خوب و درست، کوتهفکرانه، اخلاقی، اروپاییشده، زهواردررفته؟ با گفتن دادا». با روحیهای چنین هرجومرجگرا، جنبشی هنری- ادبی به نام دادا، صد سال پیش در زوریخ زنجیر گسست. امسال صدسالگی دادا در سراسر جهان گرامی داشته میشود. در زوریخ ١۵٠ رویداد در مکانهای گوناگون شهر برنامهریزی شده و یکی از آنجاها کاباره «وُلتر» است که هوگو بال بنیانگذارش بود و زادگاه جنبش دادا به شمار میآید. در موزه هنرهای معاصر نیویورک (MOMA) نمایشگاهی با نام «بازسازی جهان دادا» ترتیب داده شده که در آن آثار بیش از ٤۰ هنرمند به نمایش درمیآید. این کارها در اصل برای کتابی منتشرنشده آفریده شدند که تریستان تزارا (Tristan Tzara)، شاعر و یکی از بنیانگذاران دادا، اندیشه انتشارش را داشت. دادا چه بود؟ دادا جنبشی واکنشی بود. زمانی ظهور کرد که گروهی از هنرمندان و شاعران مقیم زوریخ که از میان آنها میتوان به بال، تزارا، ژان آرپ (Jean Arp) و مارسل یانکو (Marcel Janco) اشاره کرد، اعلان جنگ تمامعیارِ هنری در برابر جامعه مدرن کردند؛ جامعهای که به دلیل سیاستهای ملیگرایانه، ارزشهای اجتماعی سرکوبگر، دنبالهروی و تأکید بیشازحد بر منطق و استدلال سقوط کرده بود. آنها این جامعه را مقصر جنگ خونینی میدانستند که قاره را در آتش خود میسوزاند. رفتار گستاخانه آنان ویژگی آثار هنری، پرفورمنسها، اشعار، بیانیهها و دیگر فعالیتهایشان بود. تزارا یکی از پرفورمنسهای دادا را نمایش باشکوهی از رقص و لباس و سروصداهای کوبیست توصیف کرده و خودش هم در جلو پرده ایستاده بود و توضیحاتی درباره یک زیباشناسی دربردارنده «شعرِ ژیمناستیکی، کنسرتِ آواها، شعر شایعه ساز» میداد. بال گفته بود: «دادا گرایشی جدید در هنر است. تا امروز هیچکس دربارهاش چیزی نمیدانست ولی از فردا همه در زوریخ دارند دربارهاش حرف میزنند». این گرایش هنری از زوریخ به بیشتر جاهای اروپای غربی سرایت کرد و پایش به نیویورک نیز رسید؛ جاییکه سکانش را مارسل دوشان (Marcel Dechamp) و فرانسیس پیکابیا (Francis Picabia) به دست داشتند. شبکه نهچندان منسجم هنرمندان جهان که به دادا گرویدند، با پیروی از یک سبک هنری نبود که به هم پیوستند، چیزی که آنها را گرد هم آورد آرمانی مشترک برای دگرگونکردن هنر و جامعه با کارهایی براساس ایدههایی غیرعقلانی، متکی بر شانس، بینش درونی، پوچی و طنز بود. شیوه برخورد این افراد خود را در نام این جنبش نشان میدهد؛ نامی که با کنارهمگذاشتن حروف ساختهشده، معناهای مختلفی دارد و درواقع هیچ معنایی ندارد. همانطور که بال مینویسد: «در فرانسه به معنای اسب چوبی است. در آلمانی یعنی خداحافظ، یا تا بعد، یا بهزودی میبینمت». دادا یعنی همه اینها و هیچکدام از اینها. دادائیستها چه کسانی بودند؟ پرآوازهترین هنرمند این جنبش، مارسل دوشان، طرفدار فلسفه آزادی تماموکمال در آفرینش هنری بود؛ نگرشی که بهشدت بر هنرمندان قرن بیستم تأثیر گذاشت و هنوز هم راهنمای هنرمندان امروز است. یکی از رادیکالترین آثار دوشان اثری بود با نام چشمه (Fountain) که درواقع یک کاسهتوالت مردانه بود که به صورت وارونه و با امضایR. Mutt و تاریخ ١٩١۷ ارائه کرده بود. دوشان این دسته از اشیا را که استفاده میشد، «حاضروآمادهها» مینامید و فقط با تغییر وضعیت و شرایطشان، آنها را به اثر هنری تبدیل میکرد. او درباره این نگرش سنتشکن خود که از جرقههای پیشین هنر مفهومی بود، گفت: «ایدهها برای من جالب بودند- نهفقط فراوردههای تجسمی». دادائیستها دههها پیش از اندی وارهل و هنرمندان پاپ، با جایدادن اشیای روزمره در هنرشان، نشانهها و نمادهای مدرنیته را هم در آغوش گرفتند و هم به نقد کشیدند. چرا دادا؟ جنبش دادا در ١٩۲٤ کارش ساخته بود. دادا جنبشی بود که زود از جهان رفت، ولی میراثی بسیار بزرگ بر جای گذاشت. تأکید دادا بر ناخودآگاه و چیزهای غریب، آبشخور سوررئالیسم بود که پا در کفشهای دادا گذاشت. اما تأثیر دادا تا قرن بیست و یکم نیز ادامه دارد. دادائیستها با ویرانگریها و تجربههایشان شیوههایی از کارکردن و گونههایی از هنر را باب کردند که شکلدهنده بسیاری از آنچه شد که در آینده هنر پیش آمد یا تأثیری مستقیم بر آن داشت. برای مثال، «دوشیزه بورژوآی سیاه» (٨۳- ١٩٨٠) آفریننده لورین اُ-گرَدی (Lorrain O'Grady) را در نظر بگیرید. این دوشیزه یک شخصیت ساختگی بود؛ یک ملکه زیبایی پرهیاهوی دهه ١٩۵٠ که با لباس بلندی که از بههمدوختن دستکشهای سفید درست شده بود، در روز گشایش نمایشها در گالریها ظاهر میشد و با گستاخی و جسارتی دادائیستی، اشعاری در اعتراض به تبعیض نژادی و مردمحوری گریبانگیر دنیای هنر سرمیداد. یا موردی جدیدتر، اثری از مائوریتسیو کاتلان (Maurizio Cattelan)، توالتی ساختهشده از طلا که به قصد آن ساخته شده است که برای استفاده در یکی از آبریزگاههای موزه گوگنهایم (Geuggenheim Museum) کار گذاشته شود. کاتلان که از وارثان امروزی دوشان به شمار میآید، با این نشیمنگاه پرزرقوبرق خود «چشمه» او را به یاد میآورد و آدم با توجه به این کار خاص، با خود میگوید شاید گفته پیکابیا در بیانیه دادا که: «هنر دارویی برای احمقهاست»، در اشاره به چیزی بوده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.