|

مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی به ابهامات ایجاد واژگان فارسی در کتاب‌های درسی پاسخ داد

ریز اندام هم مثل گلبرگ و کاسبرگ جا می‌افتد

شهرزاد همتی: «واژه‌های مصوب فرهنگستان زبان و ادب فارسی در کتاب‌های درسی دهم متوسطه گنجانده می‌شود»؛ این خبر که توسط دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری اعلام شد، مخالفان کمی نداشت. مخالفانی که مسائل زیادی را مطرح می‌کردند که یکی از آنها ارتباط‌برقرارنکردن با واژگان مصوب فرهنگستان زبان فارسی بود. واژگانی که با وجود مصوب‌شدن، حتی به گوش بسیاری از مردم نرسیده‌اند. از طرفی وقتی پای درس و علم به میان می‌آید، نگرانی‌ها دوچندان می‌شود. اینکه این واژگان چقدر مبنای علمی دارند، از نگرانی معلمان پایه دهم بود که پس از دیدن کتب جدید زیست‌شناسی تقریبا شوکه شده بودند. اما دکتر محمدرضا باطنی، زبان‌شناس و استاد ادبیات فارسی در گفت‌وگو با «شرق» درباره این اقدامات بیان کرد: «فرهنگستان واژه‌هایی را که می‌سازند منتشر می‌کنند و پیشنهاد می‌کنند که کدام واژگان پسند‌یده هستند و در واقع هیچ‌کدام قطعی نیست و می‌توانید آن را به کار نبرید، اما اگر قرار است این واژگان وارد کتب درسی شوند، بحث گسترده‌تر می‌شود. اگر چنین قراری گذاشته شده، دیگر نمی‌شود کاری کرد و متأسفانه کار مثبتی به نظر نمی‌رسد. چراکه بسیاری از واژگان استفاده‌شده در کتب درسی، بین‌المللی هستند، مثلا واژه سلول، یک واژه بین‌المللی است و استفاده از واژه یاخته به جای آن چه دلیلی دارد؟ البته بعضی از این واژگان جا افتاده‌‌اند. اگر برای تمام واژگان معادل بسازند، چون تعداد آنها زیاد است، باعث ایجاد هرج‌ومرج و ازهم‌گسیختگی فکری دانش‌آموز می‌شود. اگر عرضه این واژگان کم باشد و مثلا در یک کتاب پنج واژه باشد، عیبی ندارد، ولی اگر تمام لغات علمی بیولوژی برگردانده شوند، حذف واژه‌های اصلی باعث سردرگمی می‌شود». گفته می‌شود برای انجام این کار از همکاری گروه‌های آموزش زبان و ادبیات فارسی و واژه‌گزینی فرهنگستان زبان و ادب فارسی استفاده می‌شود. تاکنون کتاب‌های فارسی، ریاضی و ‌آمار، هندسه، زیست‌شناسی و ریاضی (رشته ریاضی ـ تجربی) از این مجموعه بررسی شده‌اند و مقرر شده است مصوبات فرهنگستان در تمامی کتاب‌های این پایه، که بالغ بر ۲۵ جلد است، اِعمال و معادل‌های فارسی مصوّب، جایگزین واژه‌های غیرمصوب در کتاب‌های درسی پایه دهم در سال تحصیلی ۹۶-۹۵ شود. دکتر محمود امانی‌طهرانی، مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری، در گفت‌وگو با «شرق»، به همه ابهامات پاسخ داد. وی در پاسخ به این سؤال که منشأ تصمیم‌گیری برای تغییر واژه‌های انگلیسی در کتب فارسی چه بوده، بیان کرد: «در پاسخ به این سؤال اول باید یک نکته را با هم بررسی کنیم. من سؤالی را مطرح می‌کنم؛ سؤال این است که اساسا زبان فارسی را به عنوان زبان علم در کشور می‌شود پذیرفت؟ من معتقدم پاسخ ما آری است. ما ایرانی‌ها دلبسته این هستیم که زمینه بقای زبان فارسی را به عنوان یک زبان کامل برای آینده درازمدت فراهم کنیم. پاره‌ای از کشورها این کار را نکردند و زبانشان ضعیف شده. در بعضی از کشورها در عرصه‌های جدید و علم و ریاضیات و مطالعات اجتماعی، زبان خارجی را جایگزین و یک مزیت نسبی ایجاد کردند که بچه‌ها در آن زمینه‌ها رشد کنند، اما زبان مادری خود را به‌تدریج از دست داده‌اند. مثلا در کشوری مثل فیلیپین، زبان مادری آنها تاگالوگ بود. اما به علت اختلاط با زبان انگلیسی، زبان مردم عادی به تاگالیش تبدیل شده و زبان اصلی آسیب دیده و هیچ قدرتی برای بقا ندارد». وی افزود: «ما معتقدیم زبان فارسی که زبان دیوانی کل آسیا بوده، زبان بسیار قدرتمندی است و می‌تواند به عنوان زبان علم باقی بماند. بنابراین ممکن است بعضی از افراد در این زمینه با ما هم‌فکر نباشند و بگویند اصلا نیازی به فارسی‌خواندن نیست. اینجا ما یک تفاوت مبنایی داریم و افرادی که تلاش کردند در این زمینه زبان فارسی را زبان علمی کشور نیز بکنند، موفق بوده‌اند. مثلا آقای دکتر حسابی که من افتخار شاگردی ایشان را داشتم، با وجود تسلط بر زبان‌های بیگانه، تلاش کردند واژگان علم در ایران، واژگان فارسی باشد و الان می‌بینیم بدون اینکه لطمه‌ای به علم فیزیک بخورد، واژه‌های فارسی فیزیکی داریم که خیلی خوب جا افتاده‌اند و اصلا واژه انگلیسی به ذهن متبادر نمی‌شود. مثل واژه پرتابه؛ ما وقتی این واژه را به کار می‌بریم، بسیاری از افراد همتای انگلیسی آن را به خاطر نمی‌آورند. در واقع این واژه‌ها فارسی‌سازی شده». مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری تصریح کرد: «بنابراین دلیل اصلی این اصرار این است که زبان فارسی برای ما مهم است. نکته دوم اینکه وجه امتیاز آموزش فارسی برای بچه‌هاست. واژه‌های فارسی چون هم‌خانواده‌های زبانی دارند، به فهم بهتر منجر می‌شوند. در مقابل کلمه‌ای مثل اگزوسیتول، برای بچه‌های ما هیچ چیزی به ذهن متبادر نمی‌شود. درحالی‌که از برون‌رانی حس معنایی برای کودک ایجاد می‌شود. همین حس را بچه انگلیسی‌زبان هم دارد. کلمه کروموپلاست هم همین است و کلی هم‌خانواده در زبان انگلیسی دارد ولی در فارسی فاقد معناست. پس یک مزیت آموزشی واژگان فارسی این است که واژگان هم‌خانواده دارند. وقتی به جای واژه انگلیسی سانتریول می‌گوییم میانک، کودک می‌تواند این واژه را در ذهنش تصویرسازی کند. پس وجه اول برای ما حفاظت از قدرت زبان فارسی است و وجه دوم امتیاز آموزشی واژگان فارسی است که اکثریت این واژگان برای بچه‌ها آشناست. مثل وقتی که به جای میوگراف می‌گوییم ماهیچه‌نگار، کودک می‌تواند با آن ارتباط برقرار کند». امانی در ادامه با اشاره به وجه الزام قانونی استفاده از مصوبات فرهنگستان زبان فارسی افزود: «اما آخرین دلیل این استفاده این است که فرهنگستان در کشور یک سازوکار علمی است که تولیداتش توسط همه دستگاه‌ها لازم‌الاجراست. می‌خواهم تأکید کنم که الزام قانونی ماجرا فقط مسئله ما نیست، بلکه یک الزام عقلایی وجود دارد. برای تصویب این واژگان، گروهی که تخصص رشته‌ای دارند که دقیق‌ترین و برجسته‌ترین دانشمندان رشته‌ها هستند، در کنار هم واژه‌آفرینی می‌کنند. مثلا برای واژه‌گزینی فیزیک متخصص علم فیزیک هم به فرهنگستان می‌رود، دومین تخصص، زبان ادبیات فارسی و سومین تخصص، زبان‌شناسی است و اینها با هم واژه را خلق می‌کنند». وی در پاسخ به این سؤال که مگر زبان علم بین‌المللی نیست، افزود: «این عبارت شما خیلی عبارت مبهمی است و به این معناست که همه واژگان را در همه چیز انگلیسی بگوییم. مگر زبان علم فقط انگلیسی است؟ این حرف که بگوییم زبان علم بین‌المللی است، در جهان پذیرفته نشده است. آیا الان ژاپنی‌ها، چینی‌ها و آمریکایی‌ها همه برای یک واژه علمی عبارت انگلیسی آن را به کار می‌برند؟ مطمئنا این‌طور نیست». این مقام مسئول همچنین با اشاره به اینکه معادل‌سازی را از مدت‌ها قبل آغاز کرده‌‌اند، اظهار کرد: «در کتاب‌های علوم پایه هفتم معادل‌ها ذکر شده و اصل در پرانتز آمده. ما خیلی آرام شروع کردیم. البته تعداد چنین واژگانی در دوره‌های ابتدایی‌تر کمتر است. اما الان مقداری منظم‌تر به این موضوع در پایه دهم می‌پردازیم. مثلا در فیزیک تعداد زیادی واژه معادل‌سازی شده که از سال‌ها پیش وجود داشته‌‌اند و چقدر هم جاافتاده. از ابتدا که برایند نیرو یا کشسانی وجود نداشته یا از ابتدا که در فیزیک تلاطم به جای ترگولنس یا واژه‌های چسبندگی و چگالی استفاده نمی‌شده. در زیست‌شناسی سابقه‌اش بیشتر هم هست. دکتر حسین گل‌گلاب، شاعر سرود ای ایران، بدون اینکه کسی بگوید اقدامات جالبی کرده. مثلا واژگان پتال و سپال در گیاه‌شناسی را به گلبرگ و کاسبرگ تبدیل کرده. همان‌موقع هم این کار مخالفانی داشته. مثلا آقای دکتر عباس اقبال‌آشتیانی مقاله‌ای در مذمت این حرکت در مجله دنیا چاپ می‌کند و می‌گوید این کارها خیلی غلط است و به نتیجه نمی‌رسد و می‌نویسد چه کسی باور می‌کند به جای فکولته و یونیورسیته روزی مردم بگویند دانشکده و دانشگاه؟ در همان مقاله می‌گوید هیچ‌کس به جای تحت‌البحری از زیردریایی استفاده نمی‌کند. اما تمام این پیش‌بینی‌ها غلط بود. به جای پیلامنت، دکتر گل‌گلاب از واژه پرچم استفاده کرده و حالا هم به‌خوبی جا افتاده». مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری درباره واکنش معلمان به این طرح نیز افزود: «آن چیزی که یک مقدار واکنش معلمان را در پی داشته، تغییرات در کتاب زیست‌شناسی پایه دهم است، چون به طور ناگهانی تعداد واژگان این‌چنینی در چند درس اول زیاد است و این اعتراضاتی را در بر داشته. اما واقعیت این است که اگر شما دانش‌آموز را در نظر بگیرید، برای دانش‌آموز این واژه‌های انگلیسی اصلا آشنا نیست. مثلا میتوکندری و ابی‌گرول و... یعنی برای او معنایی را در ذهنش متبادر نمی‌کند. اما واژه فارسی برایش معنادار است. ما مثلا برای واژه مایکروارگانیزم که به غلط می‌گوییم میکروارگانیسم، ریزاندام‌ها را انتخاب کرده‌ایم، یا مثلا انبساط به جای دیاستول، یا مثلا انقباض جای سیستول. بنابراین این واکنش برای معلمان است که سال‌ها با آن الفاظ کار کرده‌اند. درحالی‌که اگر نگاه کنند می‌بینند واژگان جدید بهتر فهمیده می‌شوند. از طرفی ما واژه فارسی را در کنار واژه انگلیسی آورده‌ایم و در پرانتز از معنای انگلیسی استفاده کرده‌ایم». دکتر امانی در پایان در پاسخ به این سؤال که دلیل استقبال‌نکردن عموم از واژگان فرهنگستانی چیست، گفت: «یک‌سری واژه‌، واژه روزانه مردم است و مردم نسبت به آنها قهر یا قبول دارند و ربطی به این ندارد که واژه معادل زود یا دیر به وجود آمد؛ این مسئله بیشتر به این ربط دارد که مردم آن را به دیده رد یا قبول نگاه کنند. حالا کلمات متعددی سراغ داریم که چقدر خوب جا افتاده‌‌اند و کاربرد اجتماعی دارند و به نظرم خیلی‌ها را مردم پذیرفتند. در ایران می‌گوییم فرودگاه و هیچ‌کس ایرپورت، نمی‌گوید اما واژه‌هایی هستند که روزمره و مال همه مردم نیستند. مردم کوچه و بازار با میتوکندری که زندگی نمی‌کنند. این نوع واژگان، واژه متخصصان و در حیطه متخصصان است. بنابراین لازم نیست به گوش همه مردم آشنا باشد. مثلا ما اگر قطبیده را به جای پولاریزور به کار می‌بریم، در فیزیک مطرح است. پس اینکه این واژگان را نمی‌شناسیم، واژه‌های حیطه‌های علمی هستند و برای اهالی آن رشته معنادار هستند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.