هزاران اسم در یک میدان
عبدالله انوار
سخت است سخنگفتن درباره میدانی که شمایل امروزیاش کاملا متفاوت است با آنچه 170 سال پیش با کنار هم قرارگرفتن سه باغ بزرگ به وجود آمده بود. آنچه امروز میدان بهارستان خوانده میشود، در میانههای عصر قاجار، فضای مشجری بود از درختان بلند و سرسبز آن باغها که شهره عام و خاص بودند و امروز، میدانی است شهری که برخی آن را با خاطرههای دورشان همچنان به یاد دارند. شمال میدان بهارستان؛ همانجایی که اکنون ساختمان سازمان مدیریت و برنامهریزی قرار دارد، باغ سرسبز و سلطنتی نگارستان بود که آب سرشاری از میانه آن میگذشت. این باغ، خاطرههایی شیرین را بههمراه یک واقعه تلخ با خود به امروز آورده است. در همین باغ نگارستان بود که میرزا ابوالقاسم فراهانی (قائممقام فراهانی)، صدراعظم بزرگ محمدشاه قاجار، به دستور شاه کشته شد. پایینتر از این باغ، در جنوب میدان بهارستان، باغ پرآوازه نظامیه جای داشت که از آنِ میرزا آقاخان نوری، صدراعظم ناصرالدینشاه، بود. این باغ بزرگ به گفته یکی از نوادگان بازماندگان میرزا آقاخان، بیش از 50 هکتار بود و تا توپخانه میرسید. آب قنات صدرآباد که به دستور صدراعظم ایجاد شده بود، درختان این باغ را آبیاری میکرد. باغ نظامیه در دوران ناکامی میرزا آقاخان تکهتکه شد و به فروش رسید؛ آنچه از آن باغ بزرگ به یادگار مانده، محلهای است که نظامیه نامیده میشود. هنوز از تکدرختان بزرگ و کهن این محله میتوان دریافت که باغ نظامیه چه روزگار کامیابی داشته است. باغ سردار اما در کنار این دو باغ، هم شهرت بیشتری داشت، هم کهنتر بود. باغ سردار در شرق میدان بهارستان، در جایی که امروز بخشی بزرگ از خیابان تاریخی ایران را تشکیل میدهد، جای داشت. چهارراه آبسردار در تقاطع خیابانهای ایران و مجاهدین اسلام، امروز، یادگار قنات و آب مشهوری است که باغ 80 هکتاری سردار را سیراب میکرد و به مناطق پاییندست سرازیر میشد. این باغ در تلطیف هوای تهران روزگار قاجار تأثیر فراوانی داشت. محمدحسنخان قزوینیایروانی معروف به ساریاصلان، از سرداران ایران در جنگهای ایران و روس در عهد فتحعلیشاه قاجار، مالک و پدیدآورنده این باغ بزرگ بود. یکی از عادتهای ناصرالدینشاه قاجار، سرزدن به باغها و عمارتهای مشهور و بزرگ تهران بود. از رخدادها و خاطرههای باغ سردار میتوان به حضور شاه قاجار در آن اشاره کرد. حدود 40 محصل به دستور شاه در سال 1275 قمری برای آموختن علوم جدید به اروپا فرستاده شدند. ناصرالدینشاه در باغ سردار با این گروه دیدار و آنها را به فرنگ روانه کرد. باغ سردار هم پس از مرگ محمدحسنخان ساریاصلان تقسیم و تکههای آن فروخته شد. بازماندههای این باغ بزرگ و مشهور را هنوز میتوان در محله قدیم ایران و محدوده میان مجلس شورا و مسجد سپهسالار تا این محله تاریخی جست؛ آنجا که درختان کهن هنوز یادگاری از این باغ خاطرهانگیزند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.