پاسداری از میراث حزب «عدالت و توسعه»
اردشیر زارعی قنواتی
تحولات ترکیه بعد از کودتای نافرجام 15 جولای وارد فاز جدیدی شده است که روابط این کشور را با متحدان غربی و تا حدودی همسایگان عرب خود، تحت تأثیر قرار داده است. همزمانی این رخداد داخلی با نشانههای تغییر در سیاست خارجی ترکیه که حتی قبل از کودتا رقم خورده بود و نقطه عطف آن نامه عذرخواهی «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری این کشور، به همتای روس خود «ولادیمیر پوتین» درخصوص سرنگونی هواپیمای جنگنده سوخو 24 روسی در هشت ماه پیش برای ترمیم مناسبات بین دو کشور بود. همین نزدیکی به روسیه در شرایطی که روابط بین مسکو و واشنگتن بیش از همیشه دچار تنش شده است در کنار ادعاهای اردوغان و دیگر مقامات ترک مبنی بر همدستی محافل سیاسی -نظامی غربی و بهخصوص آمریکایی با ژنرالهای کودتاچی، هماکنون تحولات را به سمتی سوق داده است که نوعی از جنگ سرد را در روابط آنکارا - واشنگتن بهخوبی میتوان دید. از طرف دیگر انباشت اختلافات بین ترکیه و اتحادیه اروپایی در ماههای اخیر و بهخصوص بعد از شکست کودتا و موج سرکوب و پاکسازی نیروهای نظامی، امنیتی، قضائی، آموزشی و اداری که موجب انتقادهای صریح و تند رهبران اروپایی از عملکرد دولت آنکارا شده است، زمینهساز تشدید اختلافات این کشور با محور اروپایی را نیز فراهم آورده است. روابط ترکیه با متحدین عرب خود از جمله شیخنشینهای خلیجفارس که اخبار جستهگریخته نشان میدهد به احتمال زیاد با محافل کودتاچی ترکیه در ارتباط بودهاند نیز موجب بروز بیاعتمادی اردوغان به رهبران عرب منطقه شده است. با در کنار هم چیدن قطعات این پازل بههمریخته و گرایش جدید آنکارا نسبت به پذیرش شکست سیاست منطقهای خود ازجمله درباره بحران سوریه، به نظر میرسد که ترکیه بعد از شکست کودتای 15 جولای به طور اساسی با ترکیه قبل از آن متفاوت خواهد بود. هماکنون با توجه به روحیه اقتدارگرای اردوغان و احساس خطری که از جانب نهادهای نظامی - امنیتی داخلی برای بقای حاکمیت دولت خود میکند، تمرکز و اولویت آنکارا بر کنترل بحران با هر هزینه و پیامد داخلی - خارجی خواهد بود. بههمیندلیل موج سرکوب و پاکسازی ارکان قدرت از ارتش گرفته تا دانشگاه برای او موضوع حیات و بقاست که تحت هیچ شرایطی در کوتاهمدت حداقل تا زمانی که کاملا موفق به مهار بحران نشده است، قابل چانهزنی با اپوزیسیون و نهادهای مدنی در داخل و قدرتهای منطقهای و بینالمللی در خارج نخواهد بود. او و به تبع آن حزب حاکم عدالت و توسعه با توجه به دوقطبیبودن جامعه ترکیه و امکان خطری که همیشه از جانب ارتش به لحاظ ساختار چندگانه نظامی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آن در ترکیه بعد از «کمال آتاتورک» به عنوان بالاترین نهاد قدرت جهت پاسداری از قانون اساسی وجود دارد، بعد از کودتا به بهانه لازم دست یافتهاند تا سر ماری که همواره نیش آن را در پشت گردن خود حس کردهاند را «له» کنند. برخلاف تصور بسیاری از تحلیلگران در شرایط کنونی اردوغان چندان نگران تضعیف قدرت نظامی ترکیه در عرصه منطقهای و جهانی نیست و اولویت او پاسداری از میراث حکومتی حزب عدالت و توسعه و همچنین تثبیت کیش شخصیت خود بر ساختار سیاسی - اجتماعی کشور خواهد بود. رئیس جمهوری و اسلامگرایان حاکم بر آنکارا به خوبی میدانند که ارتش، سیستم اداری و دموکراسی نیم بند ترکیه همیشه یک موقعیت بازدارنده را نسبت به اهداف کلان و ذاتی حکومت آنان خواهند داشت و از این فرصت مناسب با تشدید شکافها در شرایط تضعیف نیروهای مخالف سعی در پالایش سیستم دارند. هرچند این گرایش مدیریتی در نوع حکومتداری مستلزم پرداخت هزینههای زیادی خواهد بود؛ ولی اردوغان و حامیان او اولویت را بر حفظ میراث 13ساله حزب عدالت و توسعه قرار دادهاند. بههمیندلیل سرکوب مخالفان و نهادهای بازدارنده برخلاف تصور دیگران که این عملکرد را در راستای تضعیف جایگاه ترکیه میدانند برای آنان مفهوم متفاوت و اعتقادگونهای خواهد داشت. در این چارچوب، اراده و موج بزرگی که اردوغان برای سرکوب و پاکسازی نهادهای درون سیستم دارد در کوتاهمدت قابل مهار نبوده و تنها بعد از رسیدن به نقطه ثبات و رفع هرگونه خطر احتمالی، فروکش میکند. در عرصه سیاست خارجی نیز با توجه به شکست سیاستهای جاری و درک این نکته که پیوستن به اتحادیه اروپایی حداقل در کوتاهمدت امکانپذیر نيست، اسلامگرایان حاکم و حلقه اطرافیان اردوغان چندان نگران تشدید اختلافات خود با اتحادیه اروپایی و آمریکا نخواهند بود. اینکه در دو هفته اخیر اردوغان و دولت آنکارا به جای کاهش تنش با اتحادیه اروپایی و آمریکا بیش از همیشه عامدانه درصدد تشدید تنش در روابط با آنان گام برمیدارند نیز ناشی از همین درک و اولویتبندیها بوده است. دولت آنکارا به جایگاه ژئوپلیتیک خود در منطقه حساس و بحرانزده خاورمیانه به خوبی آگاه بوده و عضویت در پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) هم این جایگاه را تا حدود زیادی تضمین کرده است و بههمیندلیل پاکسازی ارتش و حذف فرماندهان ارشد ناهمسو با حزب حاکم، خطری برای موقعیت منطقهای و بینالمللی این کشور ایجاد نمیکند. اینکه اردوغان به صورت سیستماتیک در حال تغییر در ساختار نظامی کشور و به زیر فرمان در آوردن ارکان فرماندهی ارتش در دستان خود است، از یک طرف ناشی از همین اطمینان و از طرف دیگر حذف استقلال نیمبند ارتش در مناسبات داخلی و خارجی بهخصوص در روابط دروني ناتو خواهد بود. بههمیندلیل تاکنون بنا بر اظهارات رسمی نزدیک به 149 نفر از ژنرالهای ارشد ارتش ترکیه بازداشت و بعضی هم از کار اخراج شدهاند و جالب اینکه بیشتر این فرماندهان نظامی کسانی بودهاند که نقش پل ارتش ترکیه با ناتو را بازی میکرده و از جمله فرماندهان نیروی هوایی در پایگاه استراتژیک و مشترک ترکیه - ناتو در «اینجرلیک» بودهاند. اینکه در این روزها اردوغان به صراحت و با حالت تهاجمی از ارتباط فرماندهان کودتا با فرماندهان بلندپایه ناتو و بهويژه ژنرالهاي آمریکایی ازجمله ژنرال «جوزف وتل»، رئیس ستاد فرماندهی ارتش آمریکا در خاورمیانه، سخن میگوید، ناشی از همین رویکرد است. اتفاقا به همان نسبت که شدت سرکوب و اتهامات اردوغان در قبال دخالت اتحادیه اروپایی و آمریکا شدت میگیرد، در روز دوشنبه، اول ماه آگوست، با سفر ژنرال «جوزف دانفورد»، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا به آنکارا و ملاقات وی با «بن علی ییلدیریم» نخستوزیر ترکیه که با اظهار صریح محکومیت کودتا و حمایت واشنگتن از نظام دموکراتیک ترکیه از جانب وی همراه بود، استراتژی باجخواهانه اردوغان ظاهرا نتیجه داده است. بههرحال دولت آنکارا حداقل در زمینه تشدید تنش با اتحادیه اروپایی هزینههایی را پرداخت خواهد کرد و تبعات اقدامات وی سد راه عضویت ترکیه در اتحادیه خواهد بود و این به مفهوم افول اعتبار و جایگاه ترکیه در عرصه بینالمللی است؛ ولی هماکنون اردوغان تنها به بقا و میراث حزب عدالت و توسعه فکر میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.