نقد بهکارگیری اصطلاح حقوقی
کامبیز نوروزی . حقوقدان
سرمقاله شماره 2647 روزنامه محترم «شرق»، نوشته آقای بهزاد قرهیافی، عنوان «تشویش اذهان عمومی در حوزه امنیت غذایی» بر خود دارد. این یادداشت به دفاع از واردات محصولات غذایی تراریخته پرداخته و در پاسخ به منتقدان واردات و مصرف این نوع موادغذایی در ایران، آنها را مرتکب «تشویش اذهان عمومی» دانسته است. من تخصصی در اصل بحث ندارم و مقصودم دفاع یا رد نظر نویسنده محترم نیست، بلکه در یادداشت خود نقدی را به روزنامه محترم «شرق» و نیز نویسنده آن یادداشت، از حیث کاربرد نادرست و خطرناك واژه «تشویش اذهان عمومی» وارد میدانم. در ادبیات حقوقی ایران، تعبیر تشویش اذهان عمومی عمدتا در ماده 698 قانون مجازات اسلامی آمده است. بهطور خلاصه، تشویش اذهان عمومی عنصر معنوی جرم نشر اکاذیب است. به این معنا که اگر کسی دروغ بگوید و قصد و انگیزه او از نشر کذب، آن باشد که اذهان عمومی را مشوش کند، مرتکب جرم نشر اکاذیب شده است. تشویش اذهان عمومی، خودش فعل مجرمانهای نیست. علاوه بر این، ماده 698 فقط درباره اخبار مصداق مییابد و نمیتواند شامل تحلیل شود. از نظر اخلاقی هم تشویش اذهان عمومی در جریان گردش آزاد اطلاعات را نمیتوان بهسادگی بهعنوان چیزی خلاف اخلاق رسانهای تلقی کرد و بر آن انگ غیراخلاقی زد.
نکته مهم آنکه اصولا هرچه در یک جامعه گردش اخبار و بحث و گفتوگوی عمومی بیشتر باشد، نگرانی و تشویش نیز بیشتر میشود. بیخبری و تکصدایی آرامش میآورد. وقتی خبری گفته نمیشود، یا وقتی فقط یک نفر سخن میگوید و سخن او بدیل و رقیب ندارد و همهچیز فقط از یک زبان نقل میشود، طبعا آرامش بیشتری وجود دارد تا زمانی که صداها، نگاهها و تحلیلهای مختلف خود را به جامعه عرضه میکنند و ما در چندراهی کشف حقیقت و انتخاب قرار میگیریم. وقتی از اخبار آگاه میشویم که مثلا زمین در حال گرمشدن است، هوای شهر آلوده است، در فلان زندان، فلان اتفاق دردناک افتاده است، در عراق، سوریه و... تروریستها به جان مردم افتادهاند و کشتار میکنند، تهران روی خط زلزله است، در ایالات متحده فلان سناتور آمریکایی فلان حرف را علیه ما زده است، در جاده با تصادف اتوبوس چند نفر کشته شدهاند، در مالزی با سقوط هواپیما همه مسافران از بین رفتهاند، در جنگلی بزرگ در جایی از کشور آتشسوزی رخ داده است، در یک حادثه بمبگذاری در یک کشور اروپایی، تروریستها مردمانی را قربانی کردهاند، فلان مقام عالیرتبه اختلاسی بزرگ کرده است و هزاران هزار خبر دیگر، ... طبیعی است فکر و ذهن ما درگیر میشود و به تناسب میزان آگاهی، حساسیتها و دقتهای خود، نگران و مشوش میشویم. این طبیعت ناگزیر آزادی بیان، آزادی رسانهها و خصائل انسانی است. در تحلیلها و اختلافنظرها هم ماجرا به همین منوال است. گاه ممکن است برخی، از موضوع یا واقعهای تحلیلی داشته باشند که نگرانکننده و تشویشآمیز باشد و عدهای دیگر، تحلیلی دیگر و احتمالا آرامشبخش. اینکه یک تحلیل نگرانکننده و بهاصطلاح موجب تشویش است، دلیلی برای منکوبکردن آن نیست و به این دستاویز نمیتوان خواست آن اخبار یا آن تحلیلها گفته و نوشته نشوند. اتفاقا این استفاده نادرست از تعبیر تشویش اذهان عمومی، شیوه جریانها و تفکراتی است که میانه خوشی با آزادی بیان ندارند و به این بهانه، موانع پرشماری برای آزادی رسانه و آزادی بیان میآفرینند كه رواج آن برای حقوق و آزادی رسانهها مخاطرهآمیز است. ممکن است عدهای انتشار برخی اخبار را نپسندند. اگر در انتشار خبر، اخلاق عمومی، قوانین کشوری و اصول اخلاق حرفهای رعایت شده باشد، خردهای به انتشار آن اخبار نمیتوان گرفت. نیز ممکن است تحلیلها و نظرات گروهی خوشایند گروهی دیگر نباشد، باز هم این ناخوشایندی از نظر حقوقی و اخلاق رسانه، موجب نمیشود که آن تحلیلها با انگها و عناوینی مانند تشویش اذهان عمومی ارزیابی شوند. بلی! اگر در رسانهای مانند صداوسیما که به دلیل انحصاریبودن و ملیبودن، موظف است در خبررسانی و تحلیل، گرایشهای سیاسی و سمتوسوهای گروهی را دخالت ندهد، خلاف این اصل اخلاق حرفهای عمل شده باشد، با ارائه دلیل میتوان بر آن از حیث رعایتنکردن بیطرفی نقد وارد کرد، نه از حیث تشویش اذهان عمومی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.