به بهانه انتشار آخرين ويراست «جامعهشناسی» گیدنز
در برزخ نظريه اجتماعي، اقتصاد و دولت
نیما شریفی
آنتوني گیدنز، جامعهشناس انگلیسی، آراي خود را درباره نظریه اجتماعی با عنوان نظریه تلفیقی معرفی میکند که برگرفته از انديشه مارکس، دورکیم و بهويژه وبر است. او دیدگاههای خود را به عنوان «راه سوم» بازمیشناساند که در تقابل با نظریات مارکسیستی ارتدکس و درعینحال ناهمخوان با نگره نولیبرال حزب محافظهکار انگلیس مطرح شد. گیدنز سالها مشاور ارشد توني بلر بود و نقشی جدی در طرحهای اجتماعی حزب کارگر به رهبری بلر پس از پیروزی در انتخابات سال 1997 داشت؛ ازجمله در طرحهای حمایتی دولت حزب کارگر در سالهای 97 تا 2008 كه در راستای حمایت از جامعه مدنی انگلیس و کمک به اشتغال بیکاران - به جای اختصاص بیمه بیکاری- با عنوان «کمک و نه صدقه» اجرا و بعدها با انتقادات فراوانی روبهرو شد. بسياري این طرح را در امتداد مشي نولیبرال دولتهای تاچر و میجر در حمایت از بخش خصوصی دانستهاند. مهمترين اثر گيدنز، «جامعهشناسي»، تاكنون هفت ويراست داشته كه پیشتر ویراست اول آن را منوچهر صبوری و ویراست چهارم آن را حسن چاووشیان به فارسی ترجمه كرده بودند. اخيرا ويراست هفتم نيز با ترجمه هوشنگ نايبي در دو جلد منتشر شده است. هر سه برگردان را نشر نی منتشر کرده است. ویراست آخر در سال 2013 با کمک فیلیپ ساتن نوشته شده که در تدوین ویراست ششم هم نقش داشته است. شاکله کلی کتاب در هر فصل با یک بیوگرافی یا شرح تاریخی مرتبط با موضوع اصلی آن فصل آغاز میشود. مثلا در فصل قشربندی و طبقه اجتماعی، زندگی یک میلیونر هندی به نام سرغلان نون مورد توجه است که نوعی اسنک هندی را به سوپرمارکتهای بریتانیا عرضه میکند. او بعدها در پي موفقیت مالی و شغلی در سال 2002 لقب سِر (sir) میگیرد و در نوامبر 2010 عضو مجلس اعیان بریتانیا میشود. در هر فصل از کتاب، مستطیلهای خاکستریرنگي با عنوان تفکر خلاق تعريف شده كه در آن سؤالاتی را با خواننده در میان گذاشته شده است؛ سؤالاتي كه ممكن است شخصی باشد، اما نحوه تعامل او را با جامعه برجسته میکند. مثلا در فصل مربوط به «کار» خواننده با پرسشهایی از اين قبیل روبهرو میشود: «تاکنون بیکار شدهاید؟ چه احساسی به شما دست داده است؟ بیکاری چه پیامدی برای مرد نانآور سنتی و زن خانهدار سنتی دارد! با توجه به اینکه امروز زنان زیادی شاغلاند، آیا امروز نسبت به گذشته بیکاري مسئله اجتماعی زیانبارتري است؟» (جلد اول: ص 398) خواننده با این سؤالات در معرض آزمونهایي قرار میگیرد كه به ترتیب روانشناسانه، اجتماعی و تاریخی است و تلفیق آنها بهرهای جامعهشناسانه دارد. این امر مخاطب را به مشارکت در موضوعات طرحشده در کتاب وامیدارد و علاقهاش را برای دنبالکردن مطلب فزونی میبخشد يا مثلا در ادامه اين فصل، نويسنده به زندگی زوجی تحصیلکرده ميپردازد که دچار تزلزل کاری و در نتیجه افسردگی و پوچی شدهاند. بدینترتیب گیدنز تحلیلی جامعهشناسانه از کار به دست میدهد. از نظر او کار علاوه بر پول، فعالیت و تنوع، حسی از جهتمندی مبتنی بر زمان- که کسالت را از فرد دور و زمان را برایش معنادار میکند - و تماس اجتماعی - كه منجر به شکلگیری حلقه دوستان و هویت شخصی ميشود- در انسان ايجاد ميكند كه عزت نفس را در فرد بالا ميبرد. او در اين زمينه از نظرات متفکران دیگر هم استفاده ميكند؛ برای مثال «کینز معتقد است بیکاری نتیجه فقدان قدرت خرید کافی است و لاجرم تولید فاقد نیروی محرک است و به کارگر کمتری نیاز است، ولی دولت میتواند مداخله کند و سطح تقاضا براي کالا و خدمات را بالا ببرد و باعث خلق شغلهای جدید شود». (جلد اول: ص 394) در پایان هر فصل مجموعه سؤالاتی با عنوان خلاصه فصل تعريف شده که مخاطب را وامیدارد درصورتيكه از عهده پاسخ به پرسشی برنیامده، دوباره آن فصل را تورق و مرور كند. همچنین در قسمت تحقیقات، مقالهاي در ارتباط با موضوع مورد نظر به مخاطب معرفی و از او خواسته میشود نظر خود را بیان کند. در بخش اندیشه، تحلیل عمیقتری در قالب پرسشها یا چالشها به خواننده توصیه و گهگاه تحقیقی در اختيار او قرار ميدهد. مثلا در قسمت مربوط به «شهر و زندگی شهری»، مقاله «کلانشهر و حیات ذهنی» گئورگ زيمل به خوانندگان معرفی و از آنان خواسته میشود دامنه صدق ادعای وی درباره زندگی شهری و بیم فردیت را در قرن بیستویکم و تفاوتهاي عمده شهرهاي اوائل قرن بيستم و شهرهاي امروز را بررسی كنند و «این پرسش را در زمینه نگرش دلزده و گنجینه شهری و اقتصاد پولی و امر واقع و شخصیت حسابگر» (جلد اول: ص 334) پاسخ دهند. همچنين در بخش جامعه و هنر، فهرستی از فیلمها، سریالهای تلویزیونی، رمانها، نقاشیها و دیگر آثار هنری مرتبط با موضوع هر فصل ارائه و در بخش منابع تکمیلی آثار مرتبط با موضوع معرفی میشود. در انتهاي هر فصل، در بخش سایتهای اینترنتی، مجموعهاي از سایتهای مرتبط با فصل مربوطه به خواننده پيشنهاد شده است. گیدنز در ابتدای این کتاب ميكوشد جامعهشناسی را تعریف كند: «جامعهشناسی، مطالعه علمي حیات انسان و گروههای اجتماعی و کل جوامع و نیز دنیای انسان است. جامعهشناسي كاري است بس گيرا و خيرهكننده كه موضوع آن رفتار خود ماست كه موجودي اجتماعي هستيم. دامنه جامعهشناسی بس گسترده است؛ از تحلیل برخورد گذرای انسانهای در خیابان گرفته تا کندوکاو روابط بینالمللی و تروریسم جهانی. ما اكثرا جهان را بر حسب خصوصيات عادي زندگي خودمان و بر حسب خانواده و دوستيها و كارمان مينگريم. جامعهشناسي مبين لزوم برخورداري از ديد بس وسيعتري از زندگي است تا علت عمل و رفتار خود را تبيين كنيم. جامعهشناسی به ما میآموزد، چهبسا آنچه طبیعی و ناگزیر و خوب یا حقیقت میدانیم، چنان نباشد و آنچه بدیهی میانگاریم، سخت متأثر از رویدادهای تاریخی و فرایندهای اجتماعی باشد. شناخت نحوه نامحسوس و پيچيده و ژرف انعكاس زمينه و شرايط تجربي اجتماعيمان در زندگي فرديمان براي برخورداري از ديد جامعهشناسانه امري است اساسي». (جلد اول: صص 20-19) در این کتاب سعی شده علاوه بر نظریههای کلاسیک - که لزوما به معنای قدیمی نیست- هم درباره موضوعات جدید (مانند آلودگی محیط زیست، تروریسم و اینترنت) بحث و هم از دیدگاههای افراد متأخر (مانند باتلر، بوردیو، کاستلز و هاروی) در کنار کلاسیکهایی چون مارکس، وبر و دورکیم استفاده شود. در سه فصل اول کتاب دیدگاههای دورکیم، مارکس و وبر به اجمال بررسی ميشود. گيدنز با درآمدي بر دیدگاههاي تداومبخش آنها که بهترتیب با عناوین کارکردگرایی، نظریه تضاد و تعاملگرایی نمادین معرفي میشوند، نظرگاه خود را تحت عنوان «نظریه تلفیقی» مطرح ميكند؛ هرچند روشن است بیشتر متأثر از آراي وبر است. گيدنز ميكوشد مقایسهای تطبیقی از مارکس و وبر ارائه دهد. اگرچه در مقايسهاش از اهمیت مارکس و تحلیل درخشان او از نظام سرمایهداری چیزی نمیکاهد، با انتقاد از او تلویحا وبر را بدیل موفق مارکس معرفي ميكند. هرگاه فرصت کند، سه بنیانگذار کلاسیک جامعهشناسی را با هم مقایسه کرده و غالبا هم موضوع را به نفع وبر تمام میکند. بهعنوانمثال در فصل بیستوسوم میگوید: «دورکیم بر این باور است که یکپارچگی فزاینده اقتصادی که محصول صنعت مدرن است، بهسرعت باعث افول ملیگرایی میشود و مارکس معتقد است ملیگرایی در دوران سوسیالیسم رخت برمیبندد و فقط ماکس وبر است که به تحلیل گسترده ملیگرایی میپردازد و آماده است که خود را ملیگرا بنامد». (جلد دوم: ص 631) و سپس با ارجاع به جنگهای ناسیونالیستی بزرگ در جهان مثل جنگهای منطقه بالکان صحت ادعای وبر را تأیید میکند. یا در جای دیگر تأکید مارکس بر عنصری اقتصادی چون طبقه و تأکید وبر بر عواملی چون ملیت و مذهب - در کنار طبقه- را گوشزد میکند. بههرترتیب با اشاعه سیاستهای هویتی، عواملی دیگر چون جنسیت و نژاد به عوامل فوق افزوده میشوند و طبقه کارگر را از یکدستی درميآورد؛ چراکه میتوان بین کارگر سفیدپوست مرد و کارگر سیاهپوست زن فاصلهای جدی برقرار کرد. گیدنز در سلسله مقایسات تطبیقی خود بین وبر و مارکس، دو دیدگاه را مطرح ميكند که یکی را بنا بر سیاستهای هویتی، وزن جنسیت، نژاد و گرایشهای جنسی در کنار طبقه مدنظر قرار داده و در دیگری باوجود همه توصیفات بالا نقش تعیینکنندهتری به طبقه اجتماعی خاصه در جامعه سرمایهداری اختصاص میدهد؛ اما چند سطر بعد نویسنده از ابهام مفهوم «طبقه» ميگويد: «همانطور كه به بيان آمد، مفهوم طبقه بههیچوجه روشن نیست. واژه طبقه چه در محیط علمی و چه در زبان معمولی به صورتهای گوناگون فهمیده و استعمال میشود». (جلد اول: ص 644) نباید از نظر دور داشت که کتاب بسیار خوشخوان است و ویراستهای قبلی به شکلی پروپیمانتر و جذابتر در ویراست هفتم تکمیل شدهاند. بهعنوان مثال با آنکه بسیاری گیدنز را متهم به دفاع از دیدگاههای لیبرالی کردهاند او تأکید معاصر بر بخش خصوصی را تلویحا نقد و حتی شکست دیدگاههای قبلی نمادهایی چون بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول را یادآوری میکند: «تحقیقات فراوان امروز حاکی است توسعه اقتصادی در برخی مناطق جهان همچون آسیای شرقی با هدایت دولت صورت گرفته است. حتی بانک جهانی مدافع راسخ نظریههای بازار آزاد توسعه در مورد نقش دولت تجدیدنظر کرده است. بانک جهانی در گزارش 1997 خود باعنوان «دولت در دنیای متحول» نتیجهگیری میکند بدون دولت کارآمد، توسعه پایدار چه اقتصادی و چه اجتماعی غیرممکن است». (جلد دوم: ص 114) گیدنز صادقانه به انتقادهایی ميپردازد که از او و طرحهایش در فاصله سالهای 1997 تا 2008 در دولت حزب کارگر به عمل آمد: «موضوع اصلی برای لویتاس این است که گفتمان و سیاست حزب کارگر که از رویکرد بازتوزیعگرا به خدمات رفاهی که موضع تاریخی غالب حزب کارگر بوده، فاصله گرفته است، تفاوت چندانی با رویکرد دولت محافظهکار پیشین ندارد که جان کلام آن این است که کسانی را که در قعر سلسلهمراتب جامعه قرار دارند، مسئول وضع خودشان و مسئول بیرونآمدن از آن بهشمار میآورد. مسئله اينجاست كه اين رويكرد طرد اجتماعي را از نابرابري اجتماعي جدا ميكند و بهجاي شكاف بين فقير و غني بر شكاف بين طرد اجتماعي و فراگيري اجتماعي توجه ميكند و به اغنيا امكان ميدهد بهراحتي از مسئوليت خويش در قبال جامعه سر باز بزنند». (جلد دوم: ص60) گیدنز در این کتاب براساس ابهام نهفته در کنه بسیاری از مفاهیم اجتماعی به ارائه نظریات گوناگون درباره آنها میپردازد. در نظر او مفاهیمی مثل دین، خانواده، تندرستی و جوانی بسیار سیالاند و تعریف واحدی از آنها وجود ندارد: «یکی به این دلیل که جامعهشناسی شامل چندين دیدگاه نظری کلی است و این دیدگاهها تفسیرهای متفاوتی از ماهیت واقعیت اجتماعی دارند. لاجرم بر سر نحوه مطالعه واقعیت اختلاف دارند». (جلد دوم: ص 249) کتاب گیدنز همچنين روشنگر برخی عبارات کلیشهای است که در آکادمی ایرانی دهانبهدهان میچرخد؛ نظير عبارت مشهور مارشال مک لوهان: «رسانه پیام است». این عبارت «یعنی جامعه بسی بیشتر از محتوای پیام تحتتأثیر نوع رسانهها قرار میگیرد. در جامعهای که اینترنت پیامها را آنا از یک گوشه جهان به گوشه دیگر منتقل میکند نقش مهمی دارد، زندگی روزمره بسیار متفاوت از جامعهای است که متکی بر اسب و کشتی با سیم تلگراف است. بهزعم مک لوهان، رسانههاي الکترونیکی مدرن در جهت خلق دهکده جهانی عمل میکنند که در آن مردم سراسر جهان رویدادهای مهم را با هم میبینند. ازاینرو دنیای انسان بیش از پیش به صورت اجتماعی با سرنوشت واحد یکپارچه میشود». (جلد دوم: صص 5-304) در انتها سعی میشود مقایسهای از ویراستهای اول و هفتم کتاب بهواسطه «فصل آموزش» ارائه شود. در ویراست اول، تأکید ابتدایی بر شکلگیری آموزشوپرورش در جوامع صنعتی به ميانجي انقلاب صنعتی است (ضمن تأکید بر فرایند آموزش در انگلستان). ویراست هفتم موضوع را معاصر و عمومیتر بررسی میکند. بهطوریکه بیوگرافی اول فصل در ویراست هفتم مربوط به نیجریه معاصر است و در ویراست اول مرتبط با فرانسه قرن هجدهم. ضمن آنکه هر دو ویراست بر دیدگاههای متضادي تأكيد دارند كه مبتنی بر فرهنگ متوسط در مدارس است؛ آراي متفكراني مانند ایوان ایلیچ، برنشتاین، ویلس، بولز و جنیتس. اما ویراست هفتم به نظریات متأخرتري مانند آراي بوردیو، آنت لاریو و مک ان گیل ميپردازد. در میانه فصل نيز درباره ضریب هوشی و آزمونهای آن بحث شده که البته در ویراست هفتم- با اشاره به هوش احساسی- این موضوع مفصلتر بررسي ميشود. جنسیت و آموزش عالی و تفاوت دو جنس در پیشرفت تحصیلی نيز بررسی شده؛ جز آنکه ویراست هفتم توجه جدیتری به آموزش در جهان سوم دارد. پایان فصل آموزش در ویراست اول به نقش رسانههایي مانند تلویزیون و روزنامهها در آموزش اختصاص یافته که این نقش در ویراست هفتم معطوف به رایانه و اینترنت است. در بخش آموزش دیدگاههای پل ویلس و بازیل برنشتاین بسیار مورد توجه است. از نظر ویلس دانشآموزانی که فرزندان طبقه کارگرند، با فرومایگیشان خو میگیرند و درعینحال كه حسی از تحقیر و تکبر نسبت به مدرسه دارند، آماده ادامه کار پدرانشان در محیط کارگری میشوند. به زعم او، آنها با معلمان کنار نمیآیند و بیش از حد کلاس را شلوغ میکنند و آینده کارگریشان جای زیادی برای افسوس بر گذشته و درسنخواندنهایشان به جا میگذارد. ويلس تأكيد دارد این افسوس معمولا همان نقشی را براي دانشآموزان دارد که حسرت پدرانشان از درسنخواندن برای آنها داشت. بازیل برنشتاین اما معتقد است خزانه لغات و جملهسازی طبقه کارگر با طبقه متوسط متفاوت است. طبقه کارگر از واژگانی محدود استفاده میکند. «بسیاری از خانوادههای کارگر دارای فرهنگ مستحکم خویشاوندی یا همسایگیاند که شامل ارزشها و هنجارهایی است که بدیهی به شمار میآید و بهطور صریح بیان نمیشوند و والدین بچههای خود را به طور مستقیم با استفاده از پاداش و تنبیه رفتار بد تربیت میکنند». (جلد دوم: ص 454) در عوض طبقه متوسط به فرزندانشان مفاهیم انتزاعی را میآموزند و برای توجیهشان از عباراتی استفاده میکنند که دلیل و علت رفتارهایشان را بهطور مشخص بیان ميكند. اینگونه است که فرزندان آنها آمادگی بیشتری برای اختشدن با مدرسه و فهمیدن دروس دارند و بههمیندلیل پیشرفت چشمگیرتری پیشِروي آنها در مدرسه است. اما حدود 20 سال بعد مک ان گیل خوشبینی پل ویلس را در گذر از مدرسه به اشتغال نقد ميكند و فرهنگ طبقه کارگر یدی و سنتی را در پرورش فرزندانی همانند خود در دورهای که این نوع اشتغال عملا از بین رفته، زیر سؤال میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.