به دنبال انقلاب مشروطه
عکس از انحصار دربار خارج شد
شرق: انقلاب مشروطه عکاسی را از حیطه دربار و پرتره پادشاهان خارج کرد و به گفته افشین شاهرودی باعث شد عکاسی مستند، اجتماعی و خبری در مسیر اصولی و جدی قرار بگیرد. شاید اگر مشروطه اتفاق نمیافتاد، عکسهای دوران قاجار به پرتره پادشاه و زنان دربار محدود میشد؛ اما سرنوشت اینگونه رقم خورد که این هنر به میان مردم بیاید و یکی از حساسترین برهههای تاریخ این سرزمین را برای نسلهای آینده به تصویر بکشد. ۱۴ مردادماه ۱۲۸۵ فرمان مشروطه به امضای مظفرالدینشاه قاجار رسید، اما تا بهثمرنشستن انقلاب مشروطه، مردم ایران شاهد روزهای پرتلاطمی بودند. بخشی از موفقیت این جنبش مدیون عکاسان بود. با جنبش مشروطه بود که عکاسی به میان مردم آمد و از یک هنر درباری فاصله گرفت. پیش از آن شاید سوژه عکاسباشیها فقط به پرتره شاه، زنان دربار، مردم کوچه و بازار، معماری و مکانهای دیدنی شهر محدود میشد و حالتی گزارشی داشت؛ ولی با آغاز جنبش مشروطه، عکاسی تعریف تازهای به خود گرفت. فعالیت عکاسان در زمینه ثبت اتفاقهای مشروطه جدی شد و آنها توانستند با چاپ و انتشار عکسها، در روند وقایع مشروطه تأثیرگذار باشند. یکی از جالبترین بخشهای عکسهای مشروطه، ثبت چهره رهبران این جنبش بود. پیش از این دوران، عکاسی از چهرهها بیشتر به دربار و شخص شاه محدود میشد، اما با ثبت چهره رهبران جنبش، ازجمله ستارخان و باقرخان، مردم این فرصت را پیدا کردند که تصاویر تأثیرگذارترین چهرههای مشروطه را که از دل خودشان بیرون آمده و در کنار آنها برای رسیدن به خواستههایشان جنگیده بودند، در اختیار داشته باشند. از معروفترین عکاسان دوران مشروطه میتوان به بارون استپانیان اشاره کرد. او را به دلیل عکسهای تأثیرگذارش از اتفاقات مشروطه، یکی از پایهگذاران عکاسی خبری و مطبوعاتی ایران میدانند. همزمان با اوجگرفتن مشروطه در تبریز، استپانیان موفق شد عکسهای خوبی از حال و هوای آن روزها ثبت کند. افشین شاهرودی، عکاس و مدرس دانشگاه درباره استپانیان و تأثیر فعالیت او در دوران مشروطه به ایسنا گفت: «بارون استپانیان یکی از اولین کسانی بود که در ایران به صورت مستمر و هدفمند عکاسی مستند اجتماعی و خبری را دنبال کرد. پیش از او، این نوع عکاسی کموبیش انجام میشد، اما استپانیان از نخستین کسانی بود که به صورت برنامهریزیشده در این عرصه قدم برداشت و عکسهای تأثیرگذاری از انقلاب مشروطه با دوربین خود ثبت کرد».او ادامه داد: «این عکاس یکسری جریانهای اجتماعی مهم را از طریق دوربینش به تصویر کشید و در جریان درگیریهای دوران مشروطه در شهر تبریز فعالیت درخور توجهی داشت. به دلیل همین فعالیتهای افشاگرانهاش در عکاسی بود که تبعید شد و سر از خاک عثمانی درآورد».شاهرودی همچنین اظهار کرد: «دوران مشروطه یکی از نقاط عطف عکاسی ایران است. مشروطه عکاسی مستند اجتماعی و خبری را در مسیر اصولی و جدی قرار داد. در این دوره، این نوع از عکاسی به طور جدی و ساختارمند دنبال شد. قبل از مشروطه هم عکاسی رواج داشت، اما اینکه دوربین در اختیار ثبت و ضبط مسائل اجتماعی و پیامرسانی باشد، بهصورت جدی و اصولی در دوران مشروطه اتفاق افتاد».این عکاس ادامه داد: «متأسفانه بسیاری از عکسهای باقیمانده از دوران مشروطه، بدون ذکر نام عکاس منتشر شدهاند و امروز اطلاعات دقیقی از صاحبان این اسناد تصویری ارزشمند در دست نیست. ذکر نام عکاسان در کنار عکسها به ۱۴یا ۱۵ سال اخیر و در پی فشار جامعه عکاسی به مطبوعات انجام میشود؛ درحالیکه عکس یکی از ارکان اصلی مطبوعات بهشمار میرود».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.