در ستایش خرابکردن نرمالها
کسالتباری زندگی روزمره و طراحی
تورج صابریوند. طراح
در زندگی شهری، هرآنچه در اطراف خود میبینیم طراحی شدهاند؛ از شکل نقطههای این متن تا دیوارهای محل کار و زندگیمان. از خطکشی عابر پیاده تا عقربه ساعت مچیمان و صندلی و پله و عددها. طراحی، یعنی اینکه کسی در خودآگاهش به چیزی فکر کرده و با درنظرگرفتن انسان و زندگی روزمرهاش چیزی ساخته است؛ هدف اصلی هم کارکرد آن است برای انسان. این طراحی انسانمحور است (Human Centered Design). دکمه لباس طوری طراحی میشود که بتوان بهراحتی باز و بستهاش کرد. ساعت طوری طراحی میشود که وقتی به آن نگاه میکنیم در نبود عددها هم بتوانیم بفهمیم کجای زمان ایستادهایم و بیآنکه فکر کنیم، چاقوی سراسر فلزی را، از سمت دستهاش برداریم. لوگویی را بعد از چندبار دیدن به خاطر بسپاریم و بشناسیمش، اما عمده طراحیها هم در بازه «نرمال» قرار گرفتهاند. اینکه همه قوریهای جهان دستههای شبیه بههم دارند، اینکه نیاز به فکرکردن نداریم که کجای صندلی باید بنشینیم، اینکه معلوم است درها چطور باز میشوند، همهوهمه در بازه «نرمال» قرار دارند و جهان را یکنواخت و تکراری کردهاند. به نظر میرسد طراحی در چارچوبی که خود ساخته، گرفتار آمده، در چاه خودکندهاش افتاده و مدام دارد خود را تکرار میکند. اگرچه همه خودکارها در جزئیات با هم متفاوت هستند، اما همه خودکارها درواقع، عین هم هستند. در کارکردن با قاشقها، قیچیها، میزها، ساعتها و دیگر ابزارهای زندگی هیچ درنگی وجود ندارد. همهچیز سریع، بیهیچ فکری و بیهیچ تأملی باید به پیش برود. اگرچه طراحیهای اطرافمان در جزئیات با هم متفاوتند، اما در نهایت همهشان از یک قاعده پیروی میکنند. زندگی نرمال اساسا نوعی از قاعدهمندی در سراسر جهان وجود دارد که جهان روزمره را تکراری و یکنواخت میکند. سادهترین مثالهایش چیزی است که در طبیعت میبینیم؛ روز و شب. ترتیب و توالیشان. ترتیب فصلها. ویژگیهایشان. هر فصلی ویژگیهای آبوهوایی مشخصی دارد. گیاهان و حیوانات هم عمدتا رفتار مشخصی در هر فصل دارند. اگرچه همه تابستانها دمای دقیقی ندارند و میزان بارندگیها هم سالبهسال فرق دارند، اما دمای هر فصلی در بازه «نرمال» قرار میگیرد. نهفقط طبیعت، که طبیعت شهری هم یکنواخت و قاعدهمند است. بر آنچه که در شهر و زندگی شهری روزمره هم اتفاق میافتد، کمابیش همین وضعیت حاکم است. شاید بتوان با اندک اغماضی ادعا کرد که اوج این قاعدهمندی در رفتار انسانهاست؛ ساعات کار و زندگیشان. عادتهای کاری و غیرکاریشان. شکلوشمایل خانههایشان. لباسهایشان. شهرهایشان؛ بعضی تمیزتر و بعضی کثیفتر. بزرگ یا کوچک. شهرهای کوچک شبیه هم هستند و با شهرهای بزرگتر هم تفاوت زیادی ندارند. خیابانها، ماشینها، لیوانها و کیفها چنان شبیه هم هستند که گویی همه از یک قانون پیروی میکنند. البته که سلیقهها و تفاوتهایی وجود دارد، اما از دور ماهیت متفاوتی ندارند. خود آن سلیقهها هم در یک بازه «نرمال» قرار دارند. هر چیزی که در داخل این بازه باشد، معقول و پذیرفتنی است. نرمالیته احساس امنیت و آرامش میدهد. اینکه هرروز صبح خورشید طلوع کند و عصر غروب کند، توجه خاصی جلب نمیکند، اما اگر خسوف و کسوفی این نظم را بههم بزند، سرتیتر خبرها خواهد بود و احتمالا ترسناک. اتفاقهای خارج از بازههای نرمال حتی اگر ترسناک نباشند، نامعقول خواهند بود و آدمها در برابرش واکنش نشان میدهند؛ شاید شروع به مبارزه کنند. یکی از مثالهایش رفتارهای اجتماعی آدمهاست. رفتارهای اجتماعی، کلیشهها و استریوتایپهایی هستند که مدام تکرار میشوند. مردها یک مجموعه کارهای مشخصی انجام میدهند و زنها هم کارهای دیگری را، اما کارهایی که زنها و مردها نه در قرنهای اخیر که در سالهای اخیر انجام میدادند امروز پذیرفتنی نیست و برعکس، کارهایی که این روزها مردها و زنها انجام میدهند هم در سالهای پیش معقول و پذیرفتنی نبود. چون بازههای نرمال به مرور تغییر میکنند و موضع آدمها هم در برابرش تغییر میکند. درباره وسایل هم همین قاعدهها وجود دارد. امروز ما از داشتن موبایلهای هوشمند آنلاین و کوچکی که در جیبمان داریم شگفتزده نیستیم، اما همینها چند سال پیش غیرقابلتصور بودند. وسایلی که در زندگیمان داریم هم به نرمی وارد زندگی ما میشوند و بازهها را تغییر میدهند و چون آهسته و پیوستهاند، متوجه این تغییرات نیستیم و همین زندگی را حوصلهسربر میکند. تا جایی ابزارها بینیاز از فکرکردن هستند که مجبور شدیم بازیهایی را درست کنیم که هیچ کارکردی ندارند جز تمرینی برای فکرکردن. بازیها از ما میخواهند کار بیهودهای انجام دهیم. ما هم مشتاقانه انجامش میدهیم. چون برای ما لذت میسازند. لذت آنها در بیهودگیشان نیست، بلکه لذت اصلیشان در چالشهای کوچکشان است. عموما متن زندگیهایمان یا بدون چالش است یا درگیر چالشهای بزرگ است. چالشهای کوچک را در زندگی روزمره به فراموشی سپردهایم. هم خودمان در طول روز حوصله چالشهای کوچک را نداریم، هم طراحان ما را به چالش نمیکشند. همهچیز یکنواخت و ازپیشتعیینشده است. عجیب نیست که انسان حوصلهاش در این جهان سر برود. برهمزدن نرمالها اگرچه طراحان جهان اطراف ما را ساختهاند، اما دیگر توان تغییر آن را ندارند. طراحان فقط چیزهایی تکراری را به جهان اضافه میکنند. تمام تلاششان را میکنند که هیچ چالشی در طرحهایشان نباشد؛ تا مخاطب و کاربر به سهولت کارهایش را انجام دهد. این یکی از علتهای حوصلهسربرندگی جهان اطراف ماست. منظور تفاوت تلمبههای قدیمی آب است با شیرهای آب هوشمند امروزی. جهان اطراف ما پر از چیزهای ساده و سریع است. امروز ابزارهایی در زندگی روزمره داریم که 10 سال پیش تصور داشتنشان شبیه فیلمهای تخیلی بود، اما امروز از داشتن همینها هم حیرت نمیکنیم. انگار که ما احساس حیرت را از دست دادهایم. اما آدمها و طراحان شاید دیگر توان تغییرهای عمده را ندارند. جهان طراحی اگرچه به سمت سادگی میرود، اما خود جهان پیچیدهتر از آن است که بتوان با طراحیها تغییرش داد. این برای طراحان خبر خوشایندی نیست. جهان را نمیتوان با طراحی تغییر داد، اما شاید هنوز بتوان بازههای نرمال را اندک تلنگری زد و چیزهایی طراحی کرد که برای مردمان قابلپیشبینی نباشد. اگر با طراحیهای خارج از بازه نرمال مواجه شویم، شاید اندکدرنگی کنیم؛ تعجبی یا شاید تبسمی. تصور کنیم اگر چیزهای کوچکی که هرروز در زندگی روزمره با آنها کار میکنیم؛ همین خودکار و مداد و دستگیره در و لوگوهایی که هزاربار میبینيم و از کنارشان رد میشویم، اندکی خارج از بازههای «نرمال» بودند شاید جهان جای جالبتری برای زندگی بود. شاید بسان کودکی تازه وارد بودیم که هر چیزی جالب و جدید بود و میتوانست تا مدتها توجهمان و هیجانمان را برانگیزد. اگر هر خودکاری طوری طراحی میشد که با همه خودکارهای دیگر متفاوت بود؛ آنقدر متفاوت که وقتی چیزی با آن مینوشتیم با تمام تمرکز، توجه و لذت مینوشتیم، اگر هر لیوانی با تمام لیوانهای جهان متفاوت بود و هربار که آبی میخوردیم، حس و تجربه جدیدی داشتیم، اگر ساعتی مچی که به دستمان میبندیم با بقیه ساعتهای دیگر فرق میکرد و مدام ساعتهایمان را عوض میکردیم، احتمالا همین کارهای عادی روزمره را که انجام میدادیم توجه و لذت بیشتری نصیبمان میشد. البته واضح است که تغییر شگرفی در جهان به وجود نمیآمد، اما مدام در زندگی روزمره و پوچمان با چیزهای جدید مواجه میشدیم و زندگی بیآنکه تغییری بنیادین کند، اندکی با هیجان بیشتری سپری میشد. این مسئولیت طراحی و طراح است که مدام طرحی نو دراندازد و مدام به وضعیت کسالتبار زندگی روزمره بشر تلنگری بزند. شاید مثل مرد بیگانه آلبر کامو، چنان به انتهای راه رسیدهایم که تنها چیزی که میتوانیم به آن فکر کنیم، تعداد آدمهایی است که فردا صبح به تماشای اعداممان خواهند آمد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.