تأخیر در قراردادهای نفتی و هشدار معظمي
سرمايهگذاران پاي ما نميايستند
شرق: «هرچه زودتر و سريعتر بايد جبران مافات كنيم». منصور معظمي، عضو هيأت علمي دانشكده نفت دانشگاه تهران، اين جمله را در برابر اجراي هرچهسريعتر قراردادهاي نفتي بيان ميكند. او ميگويد نبايد بر گذشته تأسف خورد، اما هرروز كه ديرتر كار انجام شود، (بهويژه در ميادين مشترك) به ضرر منافع ملي ما و بهنفع رقبايمان است. معظمي، معاون وزير صنعت در سازمان گسترش و نوسازي صنايع ايران كه در كنار اين سمت خود، رياست كميسيون انرژي اتاق تهران و عضويت در هيأت علمي دانشكده نفت دانشگاه تهران را نيز برعهده دارد، در گفتوگوي خود با «شرق» تأكيد ميكند كه وزارت نفت شايد در رابطه با اجراي اين قراردادها محافظهكاري حداكثري را در پيش گرفته است. او معتقد است بعد از برجام، فرصتهاي خوبي فراهم شده منتها بايد زودتر تصميمگيري شود. او هشدار ميدهد: «سرمايهگذار خيلي در خط نميايستد. اگر با شما مذاكره كرد و به نتيجه رسيد كه كار انجام ميشود، اما اگر به نتيجه نرسيد، منتظر شما نميماند و سراغ نفر بعدی ميرود». اين كارشناس نفتي همچنين از شيطنتهاي آمريكاييها در برقراري روابط اقتصادي با ايران ميگويد. به گفته معظمي: «بعد از برجام باید به شركتها اعلام ميكرديم كه سرمايهگذاري كنند. شركتهاي بزرگ كه قصد سرمایهگذاری دارند در سالهاي گذشته از طرف آمريكا با آنها برخورد شده است. سفراي آمريكا در همه كشورها در طول تحريم بعد از سال 90، با تكتك شركتها و بانكها صحبت كرده و از بعضي بانكهاي بزرگ، تعهد گرفتهاند كه با ايران كار نكنند... طبيعي است كه سرمايهگذاران اگر بخواهند دوباره با ايران كار كنند، محافظهكارانه برخورد خواهند كرد، اما اين مذاكرات زمانبر است».
با وجود اینکه شش ماه از برجام میگذرد، هنوز نتوانستهايم سرمايه خارجي جذب كنيم. مشكل اصلي كجاست و چطور بايد رفع شود؟ بايد ببينيم چه اتفاقاتي بعد از برجام افتاده و اگر برجام نبود چه ميشد. همه ميدانيم تمام ارتباطات و روشهايي كه منجر به تأمين منابع مالي، تكنولوژي و ارتباطات براي ايران ميشد قطع شده بود. بهویژه از سال 90 به بعد كه آمريكاييها فشار وارد كردند، تقريبا همه راههاي دسترسي ايران به منابع خارجي بسته شد. درست است كه سالها تحت تحريم بوديم اما در آن دوران اين فرصت بود كه پول جابهجا كنيم يا فاينانس كنيم و قرارداد ببنديم. بعد از سال 90 همه اين كارها هم مختل شد. نفت را ميفروختيم و نميتوانستيم پول بگيريم و پولهايمان بلوكه شده بود؛ حتي شركتهاي خارجي برخلاف ميل باطنيشان، با ما مذاكره نمیکردند. حتي جواب ايميلهاي ما را هم نميدادند و معاملهاي با ايران صورت نميگرفت. اگر ميخواستيم قطعاتي را براي صنايع خريداري كنيم ناچار بوديم با چند واسطه و با چندينبرابر قيمت واقعي اين كار را انجام دهيم. اين واقعيت قبل از برجام بود. بعد از برجام ملموسترين اتفاق افزايش صادرات نفت خام بوده كه به 2.1ميليون بشكه در روز رسيد. در شروع دولت آقاي روحاني صادرات نفت خام به حدود يك ميليون بشكه در روز رسيده بود؛ يعني اكنون صادرات نفت خام دو برابر شده است. بعد از دولت آقاي روحاني صادرات نفت خام از يكميليونو 150هزار به دومیلیونو 100هزار بشكه رسيد، يعني صادرات نفت خام دو برابر شده و میتوان آن را افزايش هم داد. بهدنبال افزايش صادرات، توليد نفتمان هم افزايش پيدا كرده است. اکنون سهميليونو 800 هزار بشكه توليد داريم و در آينده نزديك به چهار ميليون بشكه خواهيم رسيد. دومين اتفاق اين بود كه كالاهايي را که نميتوانستيم خريداري كنيم يا در گمركات حبس شده بودند، آزاد شدند و حالا در صنايع نفت به كار گرفته ميشوند. سوم؛ مذاكرات رودررو صورت ميگيرد. نبايد انتظار داشته باشيد نتيجه مذاكرات در بخش صنعت در شش ماه جواب دهد. قبلا كه مشكلات نبود از زمانيكه شروع به مذاكره ميكرديم تا زماني كه قرارداد بسته ميشد حداقل يك سال زمان نياز بود. اما بحث اينجاست كه گفته ميشود بايد پيش از اتفاقافتادن برجام مذاكرات انجام ميشد. چون بهخصوص در ميادين مشترك گازي و نفتي متضرر هستيم... بعد از برجام باید به شركتها اعلام ميكرديم كه سرمايهگذاري كنند. شركتهاي بزرگ كه قصد سرمایهگذاری دارند در سالهاي گذشته از طرف آمريكا با آنها برخورد شده است. سفراي آمريكا در همه كشورها در طول تحريم بعد از سال 90، با تكتك شركتها و بانكها صحبت كرده و از بعضي بانكهاي بزرگ، تعهد گرفتهاند كه با ايران كار نكنند. بانك پاريبا (فرانسه) جريمه بسيار سنگيني شده و طبيعي است اگر بخواهد دوباره با ايران كار كند، محافظهكارانه برخورد خواهد كرد. بعد از برداشتن تحريمها اين فضا شكسته شد. اکنون شش ماه از برجام گذشته اما هنوز بانكهاي بزرگ با ايران كار نميكنند چون ميترسند. بالاخره آمريكاييها محدوديتهايي را براي اين شركتها در نظر گرفته بودند. آقاي جان كري و وزراي خارجه بيانيهاي اعلام كردند كه محدوديتي نيست و بانكها و شركتها ميتوانند با ايران كار كنند اما هنوز اين اتفاق نيفتاده و به نظرم پروسهاي زمانبر است. فكر نميكنم بانكها با ايران كار نكنند، شركتهاي بزرگ خواهند آمد اما زمان نياز است. شما درحالحاضر مذاكره ميكنيد، كنگره آمريكا تحريم جديدي وضع ميكند. شيطنت آمريكاييها و خباثت بخشي از آمريكاييها كماكان ادامه دارد. آقاي اوباما اعلام كرد بويينگ و آب سنگين را وتو خواهد كرد اما تا کی این روند ادامه دارد؟ در داخل هم با یکسری مخالفتها روبهرو هستیم. آیا این مخالفتها منطقی است؟ در داخل هم با محدوديتها و يكسري مخالفتها روبهرو هستيم. آنچه به اشتباه قرارداد نفتي ناميده ميشود، چارچوبي است كه براساس آن وزارت نفت ميخواهد قرارداد ببندد. بهتر بود وزارت نفت درحاليكه قراردادها را تدوين ميكند با كساني كه نقطهنظراتي دارند آن را مطرح كند. به نظرم در اين بخش در وزارت نفت بيسليقگي صورت گرفت. وزارت نفت ميتوانست وقتي درفتهاي اوليه و ثانويه قراردادها را تدوين كرد، اعلام كند و نظر ديگران را هم بگيرد؛ اما وقتي قراردادها را اعلام کرد كه نهايي شده بودند و قرار به رونمايي بود که در این زمان وزارت نفت با فشار بخشي از افكار عمومي و فشار سياسي مواجه شد. نظراتی كه مخالفان در بحث قراردادها دارند چند دسته است. بخشي نقطه نظراتي است كه ميشد و ميشود آنها را منظور كرد. بخشي نظراتي است كه واقعا پذیرفتنی نيست. ضمن احترامي كه برای نظرات مخالفان قائلم... بايد متناسب با شرايط كشور، رقبا و كساني كه تمايل به آمدن دارند، قراردادها را تنظيم كنيم. اينطور نيست كه در بخش قراردادها فقط ما باشيم؛ اين امر دوطرفه است. براي طرف مقابل هم بايد جذابيت داشته باشد كه وارد بازار ايران شود. عراق در همسايگي ما قراردادهايي را تنظيم كرده كه شركتهاي بزرگ خارجي آنجا سرمايهگذاري كردهاند و حالا ظرفيت توليد عراق از ايران بيشتر است. ما فرصت را از دست دادهايم. سومین دسته مخالفان، آنهایی هستند كه كاري به اين مسائل ندارند و از بيخ و بن مخالف هستند که با آنها نمیشود کاری کرد. برنامه ششم ميگويد نفت براي حفظ وضع موجود و توسعه در حد يك ميليون بشكه، 180 ميليارد دلار پول نياز دارد. 180 ميليارد را بر پنج تقسيم كنيم سالي 36 ميليارد دلار است. شركت ملي نفت ايران در بهترين شرايط خود پیش از تحریمها، حداكثر 23 ميليارد دلار در سال جذب كرده است. در حالت خوشبينانه از 180 ميليارد دلار، 70، 80 ميليارد دلار از داخل تأمين ميشود؛ بنابراین انتظار از سرمايهگذاران خارجي، آوردن تكنولوژي و سرمايه است؛ البته اعلام كردهاند كه بايد آموزش هم بدهند. طبيعي است كه بايد بتوانيم نظر سرمايهگذار خارجي را جلب كنيم. اين يك حركت دوطرفه است يعني هم سرمايهگذار بايد بپذيرد هم سرمايهپذير كه ما هستيم. اينكه ميگويند در قراردادهاي خارجي انتقال تكنولوژي صورت نميگيرد، من ميگويم در متن قرارداد اين بند موجود است و ما بايد توانمند باشيم كه تكنولوژي منتقل شود. سؤال من اين است در سالهاي گذشته كه اين قراردادهاي نفتي نبوده چرا انتقال تكنولوژي صورت نگرفته، چرا تا اين حد از نظر تكنولوژي در صنعت نفت عقب هستيم؟ به نظرم قراردادهاي نفتي يك فرصت است كه بايد از آن استفاده كنيم. در قراردادها گفته شده شما حتما بايد شريك ايراني داشته باشيد كه اين يك فرصت براي شركتهاي ايراني است. بنابراين از منتقدان منصف اين الگوي قراردادهاي نفتي خواهش ميكنم برخورد منصفانه داشته باشند و نظراتشان را بگويند. از طرف ديگر وزارت نفت خويشتنداري لازم را داشته باشد تا بعد از اينكه به يك اجماع رسيده شد، هرچهزودتر قراردادها را اجرائي و اعلام كنيم. بحث بر سر منابعي است كه از دست ميرود. حتي با وجود مخالفتها، وزارت نفت يا قوه مجريه نميتواند خودش مستقلا وارد مذاكرات شود؟ وقتي موضوعي در چنين سطحي مطرح ميشود، حتما بايد اجماع صورت گيرد. ميشد كار به اينجا نرسد اما رسيده. با اين شرايط وزارت نفت نميتواند كار جدي انجام دهد مگر اينكه آن اجماع صورت گيرد. يعني اگر از همان ابتدا وزارت نفت درفتها را در اختيار منتقدان ميگذاشت، اين حساسيت ايجاد نميشد؟ به نظرم اينطور بود. سران سه قوه درباره قراردادهای نفتی نظراتي دادهاند و اکنون هم این قراردادها را در ستاد اقتصاد مقاومتي تصويب كردهاند. حالا وزارت نفت بايد در توسعه ميادين با استفاده از منابع داخلي و خارجي تسريع كند. هر روز كه ديرتر كار انجام شود، به ضرر منافع ملي ما و به نفع رقبايمان است. در مخازن مشترك تقسيمبندي وجود ندارد كه سهم هر کشور مشخص باشد. بنابراین هر کشور ميتواند براساس توانايي خود از مخزن برداشت كند؛ بدون اينكه ما بتوانيم اعتراضي داشته باشيم. تعلل در اين زمينه آسيبرسان است. اينكه چرا وزارت نفت اين كار را انجام نميدهد، به خاطر نگراني از شكايتها و پروندهسازيهاست؟ حتما همينطور است. دوستان نفت جانب احتياط و محافظهكاري حداكثري را در پيش گرفتهاند كه بهطور يقين به نفع صنعت نيست و ازدستدادن فرصت است. اين حجم محافظهكاري در شرايط كنوني بيش از اندازه نيست؟ حتما هست كه به صلاح نيست. فرصتها هميشگي و ماندگار نيستند. ما بايد با استفاده حداكثري از توان داخلي و بهصورت خاص، نيروي انساني توانمند از اين شرايط استفاده كنيم. همانطور که اشاره كرديد، ايدرو بهعنوان یک شرکت E&P (اکتشاف و تولید) انتخاب شده تا بهعنوان شريك وارد مذاكره شود. ايدرو در بخش اكتشاف سابقه نداشته. قرار است چطور براي مشاركت آماده شود؟ همه آن ميادين اكتشافي نيستند. ميادين توسعهاي هم وجود دارد. يادتان باشد قرار نيست ايدرو از A تا Z پروژه را انجام دهد. ايدرو براساس تواناييها، قابليتها و تجربه موفقي كه داشته، مشاركت ميكند. ما تجربه اكتشاف نداشتيم و حتما در اين زمينه وارد نميشويم و در بحث مذاكره با خارجيها اين بخش را بر عهده آنها خواهيم گذاشت. البته در داخل توانمنديهاي خوبي در زمينه اكتشاف داريم. ايدرو كدام قرارداد را در مشاركتها ترجيح ميدهد؟ اعلام آمادگي كلي كردهايم در تمامي پروژههايي كه قابليت داريم با سرمايهگذار خارجي مشاركت كنيم. تفاوتي ندارد چه قراردادي باشد؟ خير. تفاوتي ندارد. شركتهاي بينالمللي كدام قراردادها را بيشتر ميپسندند؟ تركيبي از همه قراردادها. قبلا به بايبك واكنش داشتند و قبول نميكردند. بايبك مدلي بود كه شركت ملي نفت ايران در آن زمان خودش اختراع کرد. در جهان سه نوع مدل قراردادي بيشتر نداريم؛ مشاركت در توليد، سرويس و امتيازي. هر سه اين قراردادها در دنيا وجود دارد اما در دنيا بيشتر قراردادهاي سرويس و PSA وجود دارد. با توجه به اينكه عراق و عربستان سرويسهاي خوبي ارائه ميدهند، ايران باز هم جذابيت دارد در پروژههاي نفتي و گازي سرمايهگذاري جذب كند؟ به طور قطع و يقين بله. دنياي كسبوكار دنياي فرصتهاست. اما يادمان باشد كه اين فرصتها هميشگي نيستند. اين فرصتها محدود است و بنگاههايي كه قاعده كسبوكار را بلد باشند، ميتوانند از آن بهرهمند شوند. ما هم بايد الگوي قراردادهايمان به گونهاي باشد كه از عراق جذابتر باشد. به نظر من با توجه به شرايط سياسي و اجتماعي كه در كشور داريم، جذابيت سرمايهگذاري در ايران بسيار بالاتر از همه كشورهاي منطقه است. ما سرمايهگذاران را دعوت ميكنيم كه با توجه به واقعيتها وارد بازار ايران شوند. به طور قطع و يقين شرايط ما در منطقه از نظر جذب سرمايهگذاري خارجي استثناست. حتي اگر قراردادهايمان مثل ديگر كشورها جذاب نباشند، باز هم اين جذابيت وجود دارد؟ از ديدگاه من آنچه در الگوي قراردادهای نفتی آمده جذابيت كافي را دارد. سرمایهگذاران خارجی از کدام شرکتها و کشورها بیشترین تمایل را برای حضور در ایران دارند؟ هنوز كه اعلام نكردهاند، اما فكر ميكنم شركتهاي خوب خواهند آمد. البته درباره شركتهاي بزرگ و اصلي بايد منتظر بود. اميدوارم شرايط بهگونهاي باشد كه انتظارات شركت ملي نفت ايران در رابطه با تعداد و همچنين حضور شركتهاي بزرگ محقق شود. آیا درخواستهای ویژهای از جانب آنها مطرح شده است؟ حتما. شركت ملي نفت ايران با آنها در حال مذاكره غيررسمي و روشنگري ابعاد قراردادهاست. طبيعي است كه شركتها بهدنبال منافع حداكثري خود هستند. شركت ملي نفت ايران و مديران نفتي بايد دقت لازم و توجه و حساسيت لازم را داشته باشند. فکر میکنید شركت ملی نفت باید چه برنامهاي در توسعه ميادين داشته باشد؟ هر كسي كه مديرعامل شركت ملي نفت ايران يا وزير نفت باشد، بايد مهمترين و اولين اولويتش ميادين مشترك باشد. ميادين مشترك بحث اولويت كشور است. بالاخره اين سرمايه ملي است كه از بين ميرود. بعد از برجام فرصتهاي خوبي فراهم شده، منتها بايد زودتر تصميمگيري شود. سرمايهگذار خيلي در خط نميايستد. اگر با شما مذاكره كرد و به نتيجه رسيد كه كار انجام ميشود اما اگر به نتيجه نرسيد، منتظر شما نميماند و سراغ نفر بعد ميرود. سرمايه مانند كبوتر است كه به راحتي از روی بام میپرد. بنابراین از كساني كه اهل سخن و دستبهقلم هستند و تريبون دارند، بهعنوان كارشناس انرژي خواهش ميكنم كمك كنند تا بتوانيم سرمايهها را جذب كنيم. اجازه دهيد ملموستر صحبت كنم. درحالحاضر چهار ميليون دانشجو در دانشگاهها داريم. بيش از يك ميليون فارغالتحصيل ليسانس و بالاتر، بيكار هستند. اين دانشجوها دو، سه سال ديگر قرار است وارد بازار كار شوند. اما كار کجاست؟ كاري نيست. بايد فضا براي جذب سرمايه به منظور ايجاد اشتغال فراهم شود. اشتغال جز با جذب سرمايهگذاري امكانپذير نيست. از ديدگاه من، بزرگترين دغدغه كشور بايد رفع مشكل اشتغال باشد. يكي از بزرگترين دغدغههاي مسئولان طراز اول كشور بايد توجه به جوانان براي حل مسائل آيندهشان باشد. صنعت نفت را پيشران خروج از ركود ميدانم. اگر صنعت نفت راه بيفتد، ساير صنايع هم راه خواهند افتاد. صنعت نفت رشد اقتصادي را به همراه خواهد داشت. در صنعت نفت مستقيما اشتغال زياد ايجاد نميشود. اما در صنايع پاييندست پتروشيمي، اشتغال فراوان ایجاد میشود كه اکنون متوقف مانده است. صنايعي كه درحالحاضر با ظرفيت كمي كار ميكنند، رونق خواهند گرفت. مثلا در دهه 80 كه صنعت نفت با سرعت كار ميكرد، تمام صنايع ماشينسازي، لولهسازي و... سه شيفت كار ميكردند. اما اکنون همان صنایع با 30، 40 درصد ظرفيت كار ميكنند. بنابراين صنعت نفت ميتواند پيشران خروج از ركود و كمك به افزايش رشد اقتصادي كشور باشد. چرا با توجه به حذف سقف قرارداد در دوران احمدینژاد در قرارداد آزادگان، دولت از همین مدل با افزایش دوره بازگشت سرمایه استفاده نمیکند؟ آزادگان يكي از پروژههاي كليدي وزارت نفت و شركت ملي نفت ايران است كه به نظرم بايد حساسيت كافي نسبت به اين پروژه داشته باشند. در هر حالت بايد پروژه نهايي و فعال شود. يعني اکنون خودمان در آزادگان كار ميكنيم؟ بله. وزارت نفت يا شبهدولتيها؟ صنعت نفت. البته بهدنبال شريك مطمئن و توانمند داخلي و خارجي هستند. در ميادين مشترك چقدر عدمالنفع داشته و چقدر متضرر شدهايم؟ با توجه به اينكه طبق گزارش منتشرشده، عربستان و عراق و قطر چندين برابر ايران برداشت دارند. در شرايط پيك، این کشورها بيشتر از دو، سه برابر ایران برداشت نداشتهاند. درحالحاضر با توجه به طرحهاي توسعهاي بهخصوص در بخش گاز در آينده نزديك، برداشتمان از قطر بیشتر خواهد شد. طرحهاي توسعهاي گاز در اين مدت حقيقتا بهخوبي پيش رفته است. 500، 600 ميليون مترمكعب گاز در حال افزايش است كه فرصت بسيار خوبي بوده. البته قراردادها در گذشته منعقد شده و اکنون تأكيد بر اتمام اين قراردادهاست كه كار ارزشمندي است. وزارت نفت میگوید هرگونه تأخیر در اجرای قراردادهای جدید نفتی، ماهانه هشت تا ١٠ میلیارد دلار زیان برای کشور به همراه خواهد داشت. گذشته، دیگر تمام شد و بايد آينده را دنبال كنيم و اينكه چطور آن را از دست ندهيم. نميتوان محاسبه كرد؟ چرا محاسبهپذیر است اما من رقمي در اختيار ندارم. شايد شركت نفت اين رقم را در دست داشته باشد اما من اطلاع ندارم. البته نبايد بر گذشته تأسف خورد. بايد تلاش كنيم هرچه زودتر و سريعتر جبران مافات كنيم. شايد بيان اين اعداد و ارقام سبب تسريع در كار شود. به نظرم همه اين شرايط را ميدانند و هيچ مشكلي هم ندارند. ما كه نميتوانيم گذشته را برگردانيم. بايد ديد چگونه ميتوان گذشته را جبران كرد. باتوجه به اینکه در دریای خزر در دولت اصلاحات بر سهم 20درصدی تأکید داشتیم اما اکنون سهم ایران را به 13 درصد تقلیل دادهاند و دولت گذشته هم به آن اعتراضی نکرده، اکنون وضعیتمان در حوزه نفت دریای خزر چگونه خواهد بود؟ در رابطه با خزر وزارت نفت اقداماتي را انجام داده است. در آنجا استفاده از تكنولوژيهاي آبهاي عميق مطرح است و بايد دقت بيشتري شود. در دنيا هم شركتهايي هستند كه در اين بخش تكنولوژي دارند كمااینكه قبلا با شرکت نفتی پتروبراس برزيل کار میکردند اما بعد از تحريمها رفتند. اما در هر حال وقتي امكان توليد و اكتشاف در مناطق جنوبي و ميادين مشترك را بهصورت سريعتر و ارزانتر داريم، بايد براساس اولويتهايمان عمل كنيم. علاوه بر آن، خزر غير از مسائل اقتصادي و فني يك موضوع سياسي كشوري است كه بايد در سطوح ديگري درباره آن تصميمگيري شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.