|

«زنگان» یا تهرانی کوچک محصور در بین کوه‌ها

صحرا رضایی

«توپ آغاجی» نام چشمه‌ای قدیمی در جنوب زنجان است که در اصل مظهر قناتی پرآب بوده که در جنوب این منطقه ظاهر می‌شده و به «ییلاق» معروف بوده است. این نام یادآور یکی از محله‌های قدیمی و معروف زنجان است؛ محله‌ای که امروز باید نام آن را فقط بر زبان قدیمی‌تر‌ها و نیز فیش‌های آب‌وبرقی دید که مربوط به چندین سال پیش است، چراکه مانند ده‌ها محله دیگر تغییر نام داده است. محله «توپ آغاجی» به‌تازگی به محله «حیدریه» که نام مسجدی در این محله است، تغییر نام داده است. قدمت این محله شاید بسیار باشد، اما نام جدیدی که برای آن انتخاب شده در اساس،‌ هیچ نشانی از این قدمت را ندارد. این محله زیبا از سمت جنوب و جنوب غربی به باغ‌های سبز که امروز به کمربند سبز جنوب زنجان معروف است، ختم می‌شده و از ناحیه شرق و شمال شرقی به محله «خندق»، «نایب‌آغا گؤلو»، «قوشا حامام‌لار»، «ورکچی‌لر میدانی» و «بازارباشی» منتهی و از ناحیه شمال نیز به محله دمیریه، آب‌انبار، قیرخ آیاق (قبرستاني قدیمی که امروز به چهارراه و دبیرستان امیرکبیر تبدیل شده)، منتهی می‌شده که وجود مقبره‌های مجتهدی و میرزایی باقی مانده و نشانه وجود قبرستان در این منطقه است و از طرف غرب به «پته‌خانا»، «دروازه قلتوق» و «دره» که امروز به محله و مسجد باب‌الحوائج معروف شده، ختم می‌شده است. دیگر از این نام‌های قدیمی که همه در امتداد هم قرار گرفته‌اند، خبری بر تابلوهای آبی‌رنگ کوچه و خیابان‌ها نمی‌توان دید و فقط از زبان قدیمی‌ها و آن هم هر‌از‌گاهی می‌توان این اسامی زیبا را شنید. «قیزلار باغی» مکان زیبای دیگری در زنجان است که به دلیل تغییر نام و نیز کاربری که به درمانگاه تبدیل شده است، همچون دیگر مکان‌های زیبا و قدیمی شهر با نماد شهری و قدیمی خود در حال پیوستن به خاطرات دورودرازی است که برای جوان‌ترها نامأنوس بوده، پیران نیز در حال فراموش‌کردن آن هستند. گویا این دردی عمومی است و مشکلی نیست که فقط مربوط به زنجان باشد. اما درباره این استان و شهر قدیمی زنجان که بیشتر آن را با «گنبد سلطانیه» و «شیخ اشراق» می‌شناسند، از جوان‌ترها کمترکسی درباره محلات زیبا و قدیمی و تاریخچه نام‌گذاری آن اطلاعی داشته و گویا ابراز علاقه‌ای هم ندارند. به دلیل تغییر سریع و بدون برنامه‌ریزی و مطالعه نام قدیمی، محلات این شهر برای قدیمی‌ترها ناآشنا و غریبه شده است حتی از همشهریان جوان نیز دیگر کمترکسی از گذشته این شهر و فلسفه نام‌گذاری محله‌های زیبا و باصفای آن اطلاع دارد و یا علاقه‌مند به تحقیق‌وتفحص درباره آن است؛ اصطلاحی که پشت‌سر خود سخن از تاریخ و گذشته و فرهنگ غنی گذشتگان این شهر دارد که متأسفانه با گذشت زمان و مرگ آنان و تغییر نسل، این امر کم‌رنگ‌تر شده و با مرگ قدیمی‌ترها این عناوین هم به خاک سپرده خواهند شد. عناوین زیبایی مانند «توپ آغاجی»، «خان درسی»، «حاجی بلواری»، «وَرَکچی‌لر میدانی»، «صدر جهان»، «حاجی نوروزلار»، «قیزیلچی‌لار»، «شیطانا بازار» و صدها نام دیگر قدیمی و زیبا که به همراه نمادها تک‌به‌تک از این شهر قدیمی و تاریخی حذف شده و اسامی دیگر که گاه نامتناسب است، جایگزین آن شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.