بررسی سابقه ۴۰ساله فناوری سنجش از دور در ایران در گفتوگو با «مسعود طائفیفیجانی»
سنجش از دور نیازمند نگاه سیستمی است
مهسا بخشیپور
در سالهای اخیر، در حوزه فناوری سنجش از دور و زیربخشهای آن، شاهد حرکتهای روبهجلو خوبی بودهایم که نشاندهنده پتانسیل بالای این فناوری در کشور است. با وجود این، آنچه از شواهد امر برمیآید، نشان میدهد دانش بهدستآمده در حوزه کاربرد و بهرهبرداری، آنطور که باید اثرگذار نبوده است. کارشناسان، عمده مشکل در این بخش را نبود واقعبینی در سیاستگذاری اجرائی میدانند، چراکه پتانسیلهای مطلوب و خوبی که در اکثر نقاط کشور وجود دارد، به نوعی راهبری واقعنگر در تعریف پروژه و هدایت جدی و مستمر حین اجرا و واخواهی نتایج عملیاتی و کارکرد نیاز دارد و لازمه آن، ورود جدی سازمان فضایی به عنوان نماینده حاکمیت به عرصه فناوری سنجش از دور است. فناوری سنجش از دور میتواند پاسخگوی بسیاری از خلأهای آماری و مقدمات تصمیمسازی و برنامهای در مقیاس منطقهای، ملی و محلی باشد. «مسعود طائفیفیجانی» عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا و پژوهشگر سنجش از دور، معتقد است با وجود حرکتهای روبهجلو در زیربخشهای مربوط به فناوری سنجش از دور، تناسبی بین خروجی و ورودی این بخش دیده نمیشود و میتوان به جرئت گفت هیچ تبلوری از دانش بهدستآمده در سنجش از دور در کشور، در حوزه کاربرد و بهرهبرداری قابل رؤیت نیست. وی میگوید: «در حوزه فناوری سنجش از دور و زیربخشهای آن، اگرچه حرکت روبهجلو بوده، اما تعادلی بین ورودی و خروجی نیست. حجم سرمایهگذاری عمدتا دولتی، حجم منابع مصرفشده، ساختارهای متناظر و بهویژه تبلیغات، همایشها و نمایشها با رخدادهای عملی، کاربردی و کارکردی تناسب ندارد. در حوزه دانشگاهی شاهد علاقه روزافزون رشتههای مختلف به انجام فعالیتهای تحقیقاتی و پژوهشی در بخش سنجش از دور هستیم و در این بخش بهیقین پیشرفت داشتهایم. این پیشرفت در تعداد مقالات، پایاننامهها و تعداد استادان و دانشجویانی که هرساله بیشتر به این مبحث علاقهمند میشوند، مشهود است ولی متأسفانه این پیشرفت فقط در حوزه نظری است و مابازای کاربردی آن الکن و نارس باقی مانده و هیچ تبلوری از این دانش، در کاربرد آن مشاهده نمیشود». سنجش از دور بهتنهایی کارکرد ندارد این پژوهشگر سنجش از دور، مقصر در این بخش را هم فناور و هم متولیان دولتی اعم از سیاستگذار، توسعهدهنده و سرمایهگذار و هم نهادهای بهرهبردار میداند و میافزاید: «سنجش از دور یک تکنولوژی تلفیقی و multidisciplinary یا بینرشتهای است که بهتنهایی کارکردی ندارد و باید در کنار یک کاربرد، معنا پیدا کند. برای مثال، در زمینه پایش منابع آب، پایش عرصههای منابع طبیعی و محیطزیست، پایش آلودگی هوا، پایش عرصههای آبی، پایش آلودگیهای زیستمحیطی، پایش سطح زیر کشت و عملکرد محصولات کشاورزی و ... باید متولیان مربوطه، از جمله وزارت نیرو، وزارت نفت و وزارت کشاورزی قضاوت کنند این فناوری برایشان کاربردی است یا خیر و تمایلی به توسعه و استمرار خط تحقیقاتی پروژه و درنهایت عملیاتیشدن آن دارند یا نه». مدیر سیستمی طرح ملی پایش ماهوارهای محصولات استراتژیک کشاورزی معتقد است: «متأسفانه پتانسیل بالای این فناوری برای تبلیغ و نمایش، آسیبهای جدیاي به آن وارد کرده است. این مسئله بهویژه در 10 سال گذشته بسیار پررنگ بود و برخی طرحها، ازجمله طرح پایش محصولات استراتژیک کشاورزی (که با همکاری یکی از بهترین و حرفهایترین شرکتهای بینالمللی در حال انجام بود)، به دلیل شتابزدگی و فشار مدیریت ارشد وقت سازمان فضایی، قبل از آنکه به اهداف و نتایج تعیینشده برسد، افتتاح شد. افتتاح ناقص طرح که پوشش خبری سنگینی هم در صداوسیما داشت، بهشدت به روحیه و انگیزه پژوهشگرانی که سه سال مستمر، شبانهروز در آن کار میکردند، آسیب زد». وی درادامه میگوید: «با وجود آنکه مفاد قرارداد کاملا فرایندگرا (Process Oriented) تنظیم شده بود و هدف از آن نیز اساسا دستیابی به نحوه انجام کار بود، اما مدیریت ارشد وقت، نگاهی صرفا محصولگرا (Product Oriented) داشت و مجری بینالمللی نیز که طبیعتا تمایلی به ارائه روش و متدولوژیهای اجرائی خویش نداشت، از این فرصت نهایت بهره را برد و عملا تیم کارشناسی و نظارتی را دور زد. البته داشتن نگاه محصولگرا، از سوی بهرهبردار کاملا بدیهی و طبیعی است، ولی کسانی که بهنوعی متولی توسعه و بومیسازی فناوری در کشور هستند، باید بر انتقال دانش تمرکز داشته باشند و برای سازمان فضایی به عنوان متولی اصلی بخش سنجش از دور کشور، محصول همان دانش، فناوری، مدلها و الگوریتمهایی است که یک سامانه سنجش از دور را قابل استفاده و نتایج آن را برای کاربر قابل اتکا میکند». به اعتقاد مهندس «طائفی»، صداوسیما نیز در این چارچوب، خط ترویجی و تبلیغی درستی ندارد. رسانه ملی باید در اینگونه طرحها و استراتژیها از کارشناسان و استادان دانشگاهی باسابقه و دلسوز دعوت کند درحالیکه، همواره پای ثابت برنامههای ترویجی صداوسیما، مدیرانیاند که خود خالق چنین شرایط نابسامانی هستند. سنجش از دور، باسابقهترین بخش فناوری فضایی عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا با ابراز تأسف از اینکه حتی یک نمونه سرویس عملیاتی، مأموریتگرا و با کاربرد مستمر سنجش از دور در کشور اتفاق نیفتاده است، میگوید: «با وجودی که سنجش از دور باسابقهترین بخش فناوری فضایی در کشور است، اما بهطور قطع، میتوان گفت در 10 سال گذشته که هیچ، حتی در 40 سال گذشته نیز نمونه کاربردی سرویس محور این فناوری را نداشتهایم». وی با بیان اینکه باید خروجی، محصول و نتیجه هر طرح و پژوهش، به کاربرد تبدیل شود و بتواند مسائل پیشروی کاربر را حل کند، ادامه میدهد: «در این بخش تاکنون طرحی که بتواند گوشهای از مسائل کاربر را حل کند، نداشتهایم و اساسا تناسبی بین هزینههایی که میشود با خروجی نهایی، وجود ندارد». «طائفیفیجانی» معتقد است در بخش فضایی و بهویژه در دهه اخیر، بیشتر هیجان حاکم بوده است تا تدبیر و تعقل. وی گفته، رئیس سازمان فضایی مبنی بر اینکه «پرتاب ماهواره برای ما هیجانانگیز نیست» را بسیار ارزشمند تلقی میکند (هرچند این گفته با بازتاب خبری منفی روبهرو شد) و میگوید: «هیجانسازی و تبلیغات مبتنی بر آن، آفت اصلی بسیاری از فعالیتهای فضایی کشور از جمله سنجش از دور است؛ از پرتاب میمون به فضا گرفته تا افتتاح نمایشی طرحهای سنجش از دور». به گفته وی، ماهوارههای سنجشی که هماکنون در کشور تعریف میشود و آنهایی که قراردادهای باز دارد، هیچ کدامشان اولویت استفاده برای کاربر داخل کشور را نخواهد داشت. این ادعا بهصورت فنی اثباتشدنی است. عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا در این باره میگوید: «برای مثال ماهوارهای تعریف میشود که قرار است در محدوده اپتیکی با قدرت تفکیک مکانی 80 متر، تصویربرداری کند و تصویری را در اختیار پژوهشگر یا کاربر بگذارد؛ این درحالی است که هماکنون یک پژوهشگر سنجش از دور، این امکان را دارد تا تصویری با قدرت تفکیک مکانی 30 متری و در تعداد باندهای طیفی بهمراتب بیشتر از یک ماهواره خارجی (Landsat 8) دریافت کند. به همین دلیل هیچ وقت سراغ این ماهواره داخلی نمیآید. اینجاست که میتوانیم بگوییم سرمایهگذاری بلاموضوع در دانشگاهها برای ساخت ماهوارههای سنجشی صورت میگیرد؛ مگر اینکه مسئولان اینگونه تعریف کنند که تیمهای ماهوارهساز ما در دانشگاهها فقط میخواهند تجربه کسب کنند». ضرورت نگاه سیستمی و عملیاتی به فناوری سنجش از دور این پژوهشگر سنجش از دور، با اشاره به تعبیر فناوری عملیاتی (Operational Technology) در حوزه هوافضا میگوید: «این تعبیر به این معنا است که متولی نیاز به عملیاتیکردن یک فناوری را احساس کند. اما در بخش سنجش از دور کشور، الزامی بهعنوان فناوری عملیاتی دیده نمیشود. این یک تعبیر دوسویه است؛ به این معنی که هم بخش حاکمیت و هم بخش تعریفکننده طرح یا سیستم، باید این الزامات را تعریف کنند که متأسفانه در کشور ما نه حاکمیت و نه محقق و تکنولوژیست علاقهمند به تعریف شرایطی نیستند که محصولی کاربردی از دل آن بیرون بیاید». این عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا با بیان اینکه اغلب پژوهشگران، متأسفانه علاقهمند نیستند وارد پروژههایی شوند که خروجی عملیاتی داشته باشد، تأکید میکند: «کار عملیاتی به ویژه در ایران، بسیار سخت و طاقتفرسا است. برای مثال در حوزه سنجش از دور، کار بدون مطالعات میدانی ابتر است. اما در کشور ما انجام مطالعات میدانی جدی -چه دانشگاهی و چه پژوهشگاهی- دراینزمینه منسوخ شده است». وی با ابراز تأسف از کاربردینشدن فناوری سنجش از دور در کشور، با وجود سابقه چندین ساله این فناوری در ایران، به مرکز فضایی ماهدشت (که در سال 52 تأسیس شده)، اشاره میکند و اینطور ادامه میدهد: «این مرکز یکی از پنج ایستگاه جهانی دریافت تصاویر «لندست 1» بود که اولین ماهواره تجاری دنیا محسوب میشود و آمریکاییها آن را پرتاب کرده بودند، ایستگاههای اصلی این ماهواره در ایران، استرالیا، برزیل و آمریکا واقع بود. هدف اصلی هم این بود که دادههای این ماهواره در کشورهای هم جوار توزیع شود. به تعبیر دیگر، ایران مرکز توزیع دادههای دریافتی از این ماهواره در منطقه بود. حال ما با وجود این سابقه، همچنان فقط درباره کاربردهای سنجش از دور صحبت میکنیم و حتی برای نمونه یک سرویس پایش ماهوارهای در کشور نداریم؛ یعنی یک سرویس بومی نداریم. درصورتیکه تنوع و تعداد بسیار وسیعی از سرویسهای مبتنی بر تصاویر ماهوارهای در جاهای مختلف دنیا وجود دارد». «طائفیفیجانی» در ادامه میگوید: «هماکنون از هند تا آسیای جنوب شرقی، اروپا و آمریکا تا آمریکای جنوبی، بسیاری از آمارها و دادههای تولیدشده ازسوی حاکمیتها و دولتها، مبتنی بر اطلاعات ماهوارهای و مبتنی بر تصاویر ماهوارهای است؛ اما ما چنین چیزی در کشور نداریم، این درحالی است که به لحاظ تئوری و نظری، دانش آن در ایران وجود دارد. همانگونه که در فصل زمستان وزیر نفت نگران تأمین گاز مردم است یا وزیر نیرو استرس تأمین برق و آب مردم را دارد، در کشورهای دیگر نیز مسئول بخش سنجش از دور موظف است تا در تاریخ مشخصی، آمار محصولات کشاورزی را برای برنامهریزیهای کلان ملی، به بخش مربوطه ارائه کند. درصورتیکه چنین فشار و مطالبهای در کشور ما اساسا وجود ندارد». یک پیشنهاد برای مرکز ملی فضایی این پژوهشگر سنجش از دور با تأکید براینکه از روش، الگوریتم و متدولوژیای که در قالب مقاله، ابداع میکنیم تا تبدیل شدن آن به یک سناریوی اجرائی و مدل عملیاتی، فاصله بسیار است؛ میگوید: «این فاصله مسیر سنگلاخی است و رهروی خود را میخواهد که در کشور ما چندان علاقهای برای پیمودن این مسیر وجود ندارد؛ چراکه ضوابط، الزامات و حتی مکانیسمهای تشویقی به گونهای تنظیم و تعریف شده است، پژوهشگری که روی متدولوژی تحلیلی - پردازشی تصاویر ماهوارهای کار میکند، پس از پایان مقاله و کسب امتیازات مربوط به آن، دیگر رسالتی برای ادامه آن تا مرحله بلوغ و کاربردیشدن، برای خود قائل نیست. حتی سیستم امتیازدهی و تشویقی وزارت علوم نیز وی را تهییج و تحریک به این کار نمیکند و حتی میتوان گفت که در مواردی هم بازدارنده است. طبیعی است که در چنین شرایطی، پژوهشگر مسئله را وامینهد و شروع یک کار جدید را به طیکردن مسیر باتلاقی-سنگلاخی عملیاتیشدن پروژه در یک شیب زیاد و با دردسرهای عظیم ترجیح میدهد، یعنی کاری جدید با مقالاتی جدید را آغاز میکند». «طائفیفیجانی» که مجری طرح سامانه ملی پایش و کنترل ماهوارهای عرصههای منابع طبیعی و محیط زیست کشور است، بر این اعتقاد است که کار مقالهای بیشتر آزمایشگاهی است و پژوهشگر کار خود را در یک منطقه مشخص و یک زمان مشخص با تصویر یک ماهواره مشخص انجام میدهد، اما زمانی که بخواهد مدل را به نمونه اولیه سامانه و نمونه اولیه را به سامانه عملیاتی مبدل کند و آن را تعمیم دهد، دیگر باید قضاوت را بر عهده مشتری بگذارد، باید وارد فرایند نو و بازی جدیدی شود. در این بخش با خلأ جدی مواجه هستیم و به همین دلیل است که در کشور ما، در این حوزه هیچ اتفاق کاربردی نیفتاده است و سکوت و سکونی مردابی، در این بخش حاکم است». این عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا به پیشنهادی که به مرکز ملی فضایی داده است، اشاره میکند و میگوید: «ما پیشنهاد دادیم که این مرکز سلسلهنشستهای چالشی بگذارد و حوزه فناوری سنجش از دور را آسیبشناسی کند. باید آسیبشناسی شود که چرا پژوهشگران ما علاقهای به درگیرشدن با چالشهای یک کار عملیاتی ندارند و چرا کارفرمایان عمدتا توانایی تعریف یک کار کاربردی و مأموریتی را ندارند». وی معتقد است: «مشکل از سیاستگذاری نیست و برنامههای راهبردی و سیاستهای کلان در حوزه سنجش از دور وجود دارد، اما زمانی که استراتژی و راهبرد به نقشه و پروژه میرسد، هویت پیدا میکند و آنجاست که باید این پروژه به کاربرد تبدیل شود. تعریف پروژه نیازمند جنس دیگری از دانش است. به تعبیر دیگر ایدهها وجود دارد و میتوان پروژههایی را در قالب پروژههای آزمایشگاهی تعریف کرد، نمونههای موفقی گرفت و درنهایت آن را عملیاتی کرد، اما متأسفانه نگاه سیستمی به سنجش از دور که بتواند جایگاه طیف متنوع ذینفعان پروژه را جانمایی، وزندهی و اعتبارسنجی کند، در کشور وجود ندارد. نگاه درست سیستمی نیز همان است که در سازههای آبی شوشتر، حمام شیخبهائی و قنات قصبه، عیان و مشهود است. به دلیل نبود نگاه سیستمی است که 25 قرن پس از ساخت چنین شاهکارهای ماندگاری در صنعت آبی، سد گتوند میسازیم و میمانیم با آن چه کنیم!» وی در ادامه میگوید: «در سنجش از دور باید دنبال مهندسی سیستم باشیم. باید اجزای مهندسی سیستم مشخص شود. حتی متدولوژیهایی که تا سال 2005 در دنیا توسعه یافتهاند، بخش عمدهای از مشکلات کاربردی ما را میتوانند حل کنند. هماکنون به اکثر جاهایی که مراجعه میکنیم، میگویند ما دادههای ماهوارهای و تصویر نداریم. من با این حرف مخالفم. ما در ماهدشت چندین ایستگاه اخذ تصاویر ماهوارهای داریم که تصاویر بهنگام برخی از ماهوارهها را به صورت برخط دریافت میکنند. همینطور هم حجم زیادی داده آرشیو در کشور داریم و دستگاههای مختلف حسب نیازشان، تصویر ماهوارهای خریدند. با ساماندادن به این دادهها، قادر به فعالکردن بیش از 80 درصد ظرفیت عملیاتی سنجش از دور کشور هستیم، بدون آنکه بخواهیم هزینهای برای خرید داده بدهیم». «طائفیفیجانی» معتقد است: «در واقع این بحث سیاستگذاری نیست، چراکه سیاستگذاری لایه یک مسئله را میبیند، اما ما زمانی که میخواهیم موضوع را تبدیل به یک پروژه و کار مشخص کنیم، با مشکل مواجه میشویم. از آنجایی که مشاوران پروژههای دولتی از دانشگاهها انتخاب میشوند و استاد دانشگاه ترجیح میدهد پروژه را به گونهای تعریف کند که با کمترین دغدغه ممکن انجام شود و نیاز به کار میدانی نداشته باشد، تمامی پروژههای ما در این بخش در مقاله، عکس و پوستر و پاورپوینت خلاصه شده است و سیستمی نیست». تنها سنجش از دور مربوط به سازمان هواشناسی است «طائفیفیجانی» با اشاره به همکاری سازمان زمینشناسی و منابع ملی آمریکا (USGS) و ناسا برای راهاندازی مرکز سنجش از دور «EROS» که خاستگاه نزدیک به صد سرویس عملیاتی در حوزه سنجش از دور است، میگوید: «این در حالی است که تنها سرویس سنجش از دور که ما هماکنون در کشور داریم، مربوط به سازمان هواشناسی است که خبر را بر اساس تصاویر ماهوارهای اعلام میکند و آن هم سرویسي کاملا بومی نیست. برای استفاده از الگوریتمها و متدولوژیهای تحلیلی و پردازشی در سنجش از دور، باید شرایط محیطی و اقلیمی ایران ملحوظ و روش بر اساس آن مناسبسازی شود که این کار بسیار دشواری است و زمان و انرژی زیادی صرف این کار میشود، بهویژه در ایران که بین زیرساختها و دادهها تناظری با همین موارد در کشورهای توسعهیافته وجود ندارد». وی معتقد است: «اخذ داده و آمار واقعیت زمینی از دستگاههای متولی (که یکی از ضروریات مبنایی در پروژههای سنجش از دور است)، در ایران بسیار دشوار و حقیقتا هفتخان است. این مسئله و سرگردانیهای ناشی از آن را هر دانشجویی که حتی یک بار برای دریافت یک نقشه یا حتی یک برگه یا فایل اکسل اطلاعات 30 سال پیش به یکی از ادارات دولتی مراجعه کرده باشد، با گوشت و پوست و خون خود احساس کرده است. اینجاست که شما باید از روشهای جایگزین استفاده کنید. تقریبا برای دریافت هر گونه داده یا اطلاعاتی که در کشورهای توسعهیافته بهراحتی از یک ftp قابل دریافت است، در اینجا مشکل دارید. در برخی موارد ناچار به استفاده از روشهای جایگزین برای تأمین داده خود هستید که خود نوعی از بومیسازی است». نایبرئیس کمیته مهندسی سنجش از دور جامعه نقشهبرداران ایران، با اشاره به اینکه در مهندسی سنجش از دور روی متدهای سنجشی کار میشود، میافزاید: «تحلیل و پردازش تصویری و شناخت حوزه، دو موضوع متفاوت است که به دلیل نبود نگاه سیستمی این کار همیشه ناقص است و متولی هم وجود ندارد که بخواهد این موضوعات را کنار هم قرار دهد و سیستم را تلفیق کند». وی با تأکید بر اینکه برای حل این چالش، مشکل سرمایهگذاری وجود ندارد، میگوید: «متولی سرمایهگذاری در این بخش تا زمانی که به سوددهی برسد، دولت است. همه جای دنیا نیز وضع همین است. تکنولوژیهای نو را دولتها با یک سرمایهگذاری اولیه پشتیبانی میکنند و زمانی که تکنولوژی به بلوغ اولیه رسید و سودساز شد، بخش خصوصی وارد عمل میشود. در کشور ما در این حوزه سرمایهای که دولت تا به حال پای این بخش ریخته، به دلیل فقدان نگرش درست سیستمی و لحاظکردن چرخه کامل ذینفعان، عملا تلف شده است». به گفته این عضو هیأتعلمی پژوهشگاه هوافضا، با وضعیت نابسامانی که سازمان فضایی ایران در سالهای اخیر پیدا کرده، در سال جاری نیز انتظار حرکت ویژهای از این بخش نمیرود و امید است که مدیران و کارکنان اصیل این سازمان بتوانند به امور سامان دهند. اما از آنجایی که اخباری مبنی بر تصدیگری اجرائی و ورود مستقیم سازمان فضایی به طرحها و پروژهها به گوش میرسد، باید گفت که شأن سازمان فضایی ایران، تحقیق و توسعه است؛ اما نه از صفر تا صد. اینکه این سازمان بخواهد برخلاف دوره قبل (که حتی مغز را نیز برونسپاری کرده و گروهی از بیرون آمدند و در پوشش ارتقای جایگاه سازمان فضایی همه فرایندها و نظام کاری را دگرگون کردند)، اقدام به درونگذاری همه امور کند، افتادن از سمت دیگر پشتبام است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.