دورنمای سالخوردگی جمعیت در ایران
جمعیت جهان بهسرعت در حال سالخوردهشدن است و براساس پیشبینیهای جمعیتی سازمان ملل متحد، یکی از کشورهایی که در دهههای آینده با خطر سالخوردگی جمعیت روبهرو خواهد شد، ایران است. در سال 1392، مطالعهای با همکاری دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، پژوهشکده آمار و صندوق جمعیت سازمان ملل متحد از سوی مجید کوششی و همکارانش درباره سالخوردگی جمعیت در ایران انجام شد. پژوهشگران این گزارش گفتهاند که این مطالعه میتواند بهطور مؤثر به سیاستگذاران و برنامهریزان در راستای طراحی و تدوین، سیاستها و برنامههای ملی یاری رساند. همچنین این گزارش در مجموعه جلسات گفتوگوهای سیاستگذاری و ترویجی با ذینفعان مرتبط به منظور تقویت ظرفیت دولت میتواند مورد استفاده قرار گیرد. گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل متحد نشان میدهد تغییرات سریع و گسترده جمعیتی، جمهوری اسلامی ایران را در زمره کشورهایی قرار داده که درحال مواجهه با سالمندی جمعیت است. در حال حاضر، جمعیت بالای 60 سال 8.1 درصد از کل جمعیت را به خود اختصاص داده است. رشد سالانه جمعیت کمتر از 1.5 درصد است، درحالیکه تعداد جمعیت بین 60 تا 65ساله با رشد سالانه شش درصد، در حال افزایش است. سالمندی جمعیت پیامد کاهش مرگومیر و افزایش امید به زندگی است که هر دو از اثرات مثبت توسعه است اگرچه سالمندی جمعیت به همراه خود چالشهای سلامت، اقتصادی و اجتماعی را نیز در پی خواهد داشت که باید مورد رسیدگی قرار گیرد. گزارش سازمان ملل نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران با تغییرات اجتماعی-اقتصادی و جمعیتی سریعی مواجه است. صندوق جمعیت ملل متحد با همکاری گروه جمعیتشناسی دانشگاه تهران و مرکز آمار ایران (پژوهشکده آمار)، تحلیل وضعیت جامعی درباره سالمندی در ایران، بهعنوان یکی از چهار مسئله جمعیتی در حال ظهور، انجام داده است. یافتههای کلیدی این مطالعه در زمینه وضعیت اقتصادی، نشان میدهد نرخ اشتغال جمعیت سالمندان بالاست و تفاوت بارزی بین (سطح اشتغال) زنان و مردان نیز وجود دارد. نرخ مشارکت اقتصادی مردان به طور قابلملاحظهای بالاتر از زنان است و برای مردان 65 ساله و بیشتر، 37.2 درصد در مقابل 5.1 درصد در زنان سالمند است. همچنین نرخ بیکاری افراد 65ساله و بیشتر، از 17 درصد در سال 1365 به 9 درصد در سال 1390 کاهش یافته که بیانگر این واقعیت است که افراد سالمند بعد از بازنشستگی نیز کار میکنند. خلاصه یافتههای وضعیت سلامت گزارش صندوق جمعیت سازمان ملل، نشان میدهد در بین افراد 60 تا 79ساله، بیشترین درصد سالهای ازدسترفته ناشی از بیماری، ناتوانی یا مرگ زودهنگام، بر اثر سقوط، سکته مغزی و بیماریهای قلبی است. افراد 50ساله و بالاتر، بیشترین سهم را در بین گروههای سنی در فهرست انتظار برای بستریشدن دارند. همچنین تعداد 72 مورد اچآیوی/ ایدز در بین افراد 65ساله و بالاتر ثبت شده است. این رقم در گروه سنی 55ساله و بیشتر 520 مورد است. وضعیت اجتماعی و جمعیتشناختی مطالعه صندوق جمعیت سازمان ملل نیز نشان میدهد بین سالهای 1345 تا 1390، جمعیت بالای 60 سال در ایران از 5.3 درصد به 8.1 درصد افزایش یافته است. پیشبینی میشود تا سال 1404 درصد جمعیت بالای 60 و 65ساله بهترتیب به 12.3 درصد و 8.1 درصد از کل جمعیت برسد. از 6.1 میلیون نفر جمعیت بالای 60 سال، 4.2 میلیون نفر در شهرها و 1.9میلیون نفر در روستاها زندگی میکنند. تفاوتهای استانی از نظر سالمندی بیشتر به دلیل تفاوتهای باروری و مهاجرت در دهههای اخیر بوده است. زنان بیشترین جمعیت سالمند را تشکیل میدهند. میزان باسوادی سالمندان در ایران پایین است و این نرخ در زنان سالمند تقریبا 40 درصد و پایینتر از مردان است. در برخی استانها مانند قزوین، خراسانجنوبی و سیستانوبلوچستان میزان باسوادی زنان 60ساله و بالاتر کمتر از پنج درصد است. نسبت سالمندانی که تنها زندگی میکنند در حال افزایش است و تفاوتهای استانی از این نظر قابل ملاحظه است. این نسبت در کل کشور 10 درصد است. بهترتیب 15 درصد و پنج درصد از مردان و زنان سالمند تنها زندگی میکنند. پژوهشگران صندوق جمعیت سازمان ملل، دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و پژوهشکده آمار، در انتهای مطالعه خود اعلام کردهاند تدوین و اجرای برنامهها و سیاستهای ملی یکپارچه برای سالمندان با تأکید بر سلامت بسیار ضروری است. همچنین اجرای برنامههای متنوع رسمی و غیررسمی حمایتی برای سالمندان باید موردتوجه قرار گیرد. برنامههایی مانند حمایت مالی، مستمری و کمکهای نقدی و غیرنقدی پاسخگوی چالشهای اقتصادی- اجتماعی موجود که ناشی از وضعیت اقتصادی فعلی است، نخواهد بود. در حمایتهای خویشاوندی، زنان سالمند بیشتر به فرزندانشان وابستهاند. بنابراین نیازهای روبهرشد زنان سالمند بهویژه زنان سرپرست خانوار سالمند باید موردتوجه بیشتر قرار گیرد. بیشترین سهم مشکلات سلامت سالمندان مربوط به بیماریهای غیرواگیر و مزمن است که نیازمند خدمات بهداشتی و سلامتی مستمر و پرهزینه است. از اینرو، سیاستهای پیشگیری، ارتقای سلامت و درمان زودهنگام سالمندان برای صرفهجویی هزینهها در درازمدت از اهمیت زیادی برخوردار است. کمبود دادهها و اطلاعات وضعیت سلامت و اجتماعی-اقتصادی سالمندان در کشور که نیاز به تجزیه و تحلیل و پیمایشهای عمیق بیشتر دارد، باید بررسی شود. همچنین استفاده از تجارب بینالمللی به منظور تقویت ظرفیت کشور در رویارویی با مسائل سالمندی، از اهمیت ویژهای برخوردار بوده و در اولویت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.