|

گپي با «هوشنگ چالنگي» درباره سرشت مشروطه‌خواه قوم لُر

سعيد برآبادي

دکتر دانشور علوی که خود یکی از مشروطه‌خواهان اصفهانی بود و در جریان فتح تهران، همراه سردار اسعد بود و تا جنگ جهانی اول همیشه در کنار بختیاری‌ها به حمایت از مشروطیت و دفاع از وطن برخاسته بود، در شرح يكي از مهم‌ترين ديدارهاي پيش از انقلاب مشروطه می‌نویسد: «اواسط شعبان 1326 ه. ق. علی‌قلی‌خان سردار اسعد بختیاری که از اروپا محرمانه به بختیاری آمده، به‌طور ناشناس وارد جلفای اصفهان شد و ورود خود را به حاج‌آقا نورالله اطلاع داد و تقاضای ملاقات محرمانه نمود. حاج‌آقا نورالله نیز شب‌هنگام اعضای محرم کمیته‌ی سری انجمن را به منزل خود دعوت نمود. سردار اسعد در ساعت مقرر با لباس مندرس وارد شد و پس از احوال‌پرسی دست حاج‌آقا نورالله و میرزا مسیح‌خان را گرفته برای مذاکرات محرمانه به اطاق دیگر رفت. این مذاکرات سه ساعت متوالی طول کشید و چون نزدیک صبح شد سردار اسعد به جلفا برگشت و به بختیاری مراجعت نمود». اين ديدار از چند زاويه مهم است؛ اول اينكه پس از همين ديدار است كه محمدعلي‌شاه درمي‌يابد كه نجف‌قلی‌خان صمصام‌السلطنه، پنهاني قصد حمايت از مشروطه‌خواهان را دارد و به‌همين‌دلیل شاه او را از ايل‌خانيگري بختياري كنار مي‌گذارد و خسروخان سردار ظفر، جايش را مي‌گيرد. از زاويه‌اي ديگر، اين ديدار، نشان از هوش بالاي بختياري‌ها در درك موقعيت سياسي پيچيده پيش از مشروطه دارد. علیقلی‌خان سردار اسعد كمي پيش از وقوع قيام مشروطه، براي معالجه چشم خود به پاريس رفته بود و در آنجا با مشروطه‌خواهان نشست‌وبرخاست داشت و همان‌جا بود كه براي اين ديدار، برنامه‌ريزي كرد و به اصفهان آمد تا دو قوم مهم بختياري، به ايلخاني سردار اسعد بختياري و صولت‌الدوله قشقايي به طور رسمي از مهم‌ترين جنبش آزادي‌خواهي و دموكراسي‌خواهي وقت خود حمايت كنند. اين فرصت در اصفهان به وجود آمد چراكه در آن زمان، اصفهان به‌خاطر اعتراضات گسترده به دستگاه، با بست‌نشيني گروهي از آزادي‌خواهان همراه بود و فرصتي به قواي بختياري داد تا با بسيج نيرو به سمت اصفهان حركت كنند و از آنجا راهي تهران شوند. فتح تهران، بدون قواي بختياري، شايد غيرممكن بود، اما آيا مي‌توان چنين مجاهدت گسترده‌اي را ناديده گرفت و نام بختياري‌ها را از انقلاب مشروطه كنار گذاشت؟ هوشنگ چالنگي، از شاعران مسجدسليمان، از آن بختياري‌هايي است كه تاريخ قومش را نه‌فقط سينه‌به‌سينه، بلكه از روي كتب تاريخي مطالعه كرده است. او مي‌گويد نمي‌توان قوم بختياري را در معادلات سياسي آن زمان ناديده گرفت: «اساسا، هر انساني، روح آزادي‌خواهي را مي‌شناسد. هر انساني فارغ از آنكه اهل چه تيره و گروه و نژادي است با آزادي همراه است و آن را طلب مي‌كند. بختياري‌ها هم همين‌طور، تاريخ به ما يادآوري مي‌كند كه آنها تا تهران رفتند براي به‌دست‌آوردن آزادي و اين قيامي بود كه همپاي قيام تبريز و گيلان به نتيجه‌اي ارزشمند رسيد». اين شاعر معتقد است كه در خصلت بختياري‌ها، عادت پسنديده‌اي هست كه دستورات خوانين خود را گوش مي‌دهند و فرمانبردار آنها هستند، خصوصا در زمانه‌اي كه ايلخان، مرد نكويي باشد؛ با چنين خصوصيتي، مي‌توان توقع كارهاي مهم داشت: «رعايت حرف بزرگ‌تر، در شرايطي كه هدف، مسئله قابل‌احترامي چون آزادي‌خواهي و مشروطه‌خواهي بوده، به نتيجه مهمي ختم شده. راه‌انداختن تعداد زيادي سرباز از محل زندگي‌شان و رهسپارشدن سفري طولاني به سمت تهران، واقعا كار كمي نيست». بااين‌همه به نظر مي‌رسد كه چالنگي، با فروتني درباره ريشه‌هاي خود و نقش قوم بختياري در انقلاب مشروطه سخن مي‌گويد چراكه حركت به سمت تهران، نه‌فقط كار كوچكي نبوده بلكه به يكي از بزرگ‌ترين اتفاقات تاريخ معاصر ايران بدل شده است. آن‌طور كه چالنگي مي‌گويد، فتح تهران، پايان استبداد صغير را رقم زد و پايان استبداد صغير به شكستن محاصره تبريز ختم شد. بنابراين حال بد نيست به اين سؤال پاسخ دهيم كه آيا سنت مشروطه‌خواهي در ميان اقوام بختياري، سابقه‌اي هم داشته است؟ آيا مي‌توان در ادبيات و ترانه‌هاي اين سرزمين، مرجعي براي چنين مجاهدت بزرگي يافت؟ چالنگي معتقد است كه براي پرداختن به اين موضوع بايد از دريچه جامعه‌شناسي به ادبيات پرداخت، اما به‌طوركلي مي‌توان گفت كه قيام مردم براي مشروطه‌خواهي توانسته روي ادبيات شهرنشيني ما تأثير بيشتري بگذارد و طبقه‌اي از شاعران و نويسندگان، آزادي‌خواه و دموكراسي‌طلب را به وجود آورد كه در دهه‌هاي بعدي، از چهره‌هاي تأثيرگذار عرصه سياست شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.