|

خانه‌ای به نام سردار ملی

آن طرف بلوار منجم تبریز، کوچه‌ای است که نام ستارخان به خود گرفته است. کوچه‌ای که هیچ‌کس نمی‌داند نام پيشينش چه بوده؛ هویت این کوچه برآمده از صاحب خانه‌ای قاجاری در انتهای آن است؛ مردی که پس از فتح تهران و برقراری نظام مشروطه، سردار ملی نام گرفت و امروز آشنای غریبه این شهر است. این خیابان از ستارخان و یارانش، از سال‌های مبارزه و از سال‌های استبداد صغیر خاطرات بسیاری دارد، از حمله نامهربان همسایگانی که راه را بر او و یارانش بستند، همان‌ها که به دستور شاه قاجار بر او و سپاهش تاختند، همان‌ها که به زور او را به تهران فرستادند و در باغ اتابک به او سوءقصد کردند. از بلوار منجم که به سمت خانه ستارخان حرکت می‌کنی، ابتدا به بیمارستان تخصصی چشم‌پزشكي علوی می‌رسی، همان بیمارستانی که قبل از انقلاب محل حزب رستاخیز بود، همان‌جا که دو بار در سال‌های انقلاب به آتش کشیده شد؛ انگار سرنوشت این خیابان با گلوله و آتش پیوند خورده است. در روزهای انقلاب که آنجا هنوز دفتر حزب رستاخیز بود، یک بار به آتش کشیده شد. یک بار دیگر پس از پیروزی انقلاب وقتی هنوز ساختمان حزب رستاخیز، بیمارستان نشده بود و غائله خلق مسلمان پیش آمد، به آتش کشیده شد. انگار ساختمان‌های این خیابان با آتش و توپ از پا درنمی‌آیند، زيرا سال 1330 هجري قمري، خانه ستارخان هم به توپ بسته شد؛ اما هنوز پابرجاست. این خیابان و بلوار هنوز برای بسیاری نوستالژی روزهای انقلاب و مبارزه است، مبارزه‌ای ضداستعماری و ضداستبدادي. انگار ساختمان بزرگ بیمارستان علوی باعث شده کسی یادش نیاید پشت این بیمارستان خانه‌ای کوچک متعلق به مردی بزرگ به نام ستارخان قرار دارد. ستار قره داغی او سومین پسر حاج‌حسن قره‌داغی است. ستار در 28 مهر 1245 در روستای بیشک ورزقان که امروزه به آن «سردار کندی» می‌گویند به دنیا آمد. برادر بزرگ‌ترش اسماعیل در ایام جوانی به دستور حاکم وقت به‌دلیل مخالفت با شاه دستگیر و اعدام شد، پدرش به او وصیت کرد باید انتقام برادرش را از قاجارها بگیرد. پس از این حادثه بود که حاج‌حسن همراه خانواده به محله امیره‌قیز (امیرخیزی) تبریز مهاجرت کرد. ستارخان مانند برادرش به عیاری پرداخت و همین باعث شد چند سال از شهر بگریزد، او پس از بازگشت به شهر وارد پیشه خرید و فروش اسب شد. آغاز استبداد صغیر در‌حالی‌که ستارخان در تبریز بود، کلنل لیاخوف به دستور محمدعلی شاه، مجلس را به توپ بست و تعدادی از نمایندگان از جمله میرزا ابراهیم آقاصبا نماینده تبریز را به شهادت رساند. او در 11 ماه استبداد صغیر، رهبریِ مجاهدین تبریز و ارامنه و قفقازی‌ها را بر عهده داشت و مقاومت شدید و طاقت‌فرسای اهالی تبریز در مقابل قشون دولتی، با راهنمایی و رهبری او انجام شد. پس از ماه‌ها محاصره تبریز، قوای روسیه با موافقت دولت انگلستان و محمدعلی شاه، از مرز گذشتند، به سوی تبریز حرکت کردند و راه جلفا را باز کردند. ستارخان و دیگر مجاهدین تبریز برای رفع بهانه تجاوز روس‌ها تلگرافی به محمدعلی شاه فرستادند: شاه به‌جای پدر و توده به‌جای فرزندان است، اگر رنجشی میان پدر و فرزندان رخ دهد، نباید همسایگان پا به میان گذارند. ما هرچه می‌خواستیم از آن درمی‌گذریم و شهر را به اعلی‌حضرت می‌سپاریم. هر رفتاری که با ما می‌خواهند بکنند و اعلی‌حضرت بی‌درنگ دستور دهند که راه خواربار باز شود و جایی برای گذشتن سپاهیان روس به ایران باز نماند. محمدعلی شاه پس از دریافت این تلگراف به نیروهای دولتی دستور ترک محاصره داد؛ اما روس‌ها به پیشروی ادامه دادند و وارد تبریز شدند، ستارخان حاضر نشد از دولت روس اطاعت كند. در منابع آمده ستارخان به کنسول روس که می‌خواست پرچم سفید را به سردر خانه خود بزند، گفت: «جناب کنسول! من می‌خواهم هفت دولت زیر سایه بیرق ایران باشد، شما می‌خواهید من زیر بیرق روس بروم؟ هرگز چنین کاری نخواهد شد!» مسافرت به تهران هفتم ربیع‌الاول ۱۳۲۸ هجري قمري، به‌سوی تهران حرکت کردند، در بین یاران ستارخان و باقرخان شایعه شده بود این کار یک حرکت اجباری سیاسی است. در بین راه نیز در شهرهای میانه، زنجان، قزوین و کرج، از این دو مجاهد آزادی استقبال باشکوهی شد و هنگام ورود به تهران نیمی از شهر برای استقبال به باغ مهرآباد شتافتند. در سراسر خیابان‌های ورودی شهر، تابلوهای زنده‌باد ستارخان و زنده‌باد باقرخان مشاهده می‌شد. تهران آن روز سراسر جشن و سرور بود. ستارخان پس از خوردن ناهار مفصلی که در چادر آذربایجانی‌های مقیم تهران تدارک دیده شده بود، به‌سوی محلی که برای اقامتش در منزل صاحب اختیار در نظر گرفته بودند، رهسپار شد. آنها یک ماه میهمان دولت بودند؛ اما به‌دلیل وجود سربازان و کمی جا، دولت باغ اتابک (محل فعلی سفارت روسیه) را به اسکان ستارخان و یارانش اختصاص داد. پس از چند روزی که نیروهای هر دو طرف در محل‌های تعیین‌شده اسکان یافتند، مجلس طرحی را تصویب كرد که به موجب آن تمامی مجاهدان و مبارزان غیرنظامی از جمله افراد ستارخان و خود او بايد سلاح‌های خود را تحویل مي‌دادند؛ اما یاران ستارخان از پذیرفتن این امر خودداری کردند. به‌تدریج مجاهدان دیگری که با این طرح مخالف بودند، به ستارخان و یارانش پیوستند و این موضوع موجب هراس دولت مرکزی شد، این اتفاق باعث شد بین نیروهای دولتی و یاران ستارخان در باغ اتابک درگیری مسلحانه روي دهد که در نتیجه تیری به پای ستارخان اثابت کرد، پس از بهبودی انتظار می‌رفت ستارخان به تبریز بازگردد؛ اما هرگز این اجازه داده نشد.او در 25 آبان 1293 در‌حالی‌که 48‌ساله بود درگذشت. از ستارخان در تبریز فقط چند سلاح و یک خانه به یادگار مانده است، تجهیزات او در خانه مشروطه نگهداری می‌شود.صمد سردارى‌نيا، مورخ و پژوهشگر تاريخ معاصر آذربايجان، گفته است: از آنجا كه دولت استعمارى روسيه از مبارزات ستارخان و باقرخان بر ضد نيروهاى آنان خاطره خوبى نداشت، سه روز پس از عاشوراى سال 1330 هجري قمري (دی‌ماه 1290 شمسی) با گلوله‌هاى توپ، خانه اين دو سردار بزرگ مشروطه را با خاك يكسان كرد. برخی از مورخان معتقد بودند دیگر خانه‌ای از ستارخان باقی نمانده؛ اما تلاش‌های نتیجه ستارخان باعث شد 300 متر باقی‌مانده از خانه بزرگ این سردار شناسایی و بازسازی شود.برخي از افرادی که موفق شده‌‌اند از این خانه بازدید كنند، نوشته‌اند: كالبد موجود این خانه متعلق به دوران پهلوی و آجركاری‌های اجرا‌شده در نمای شمالی خانه از ویژگی‌های خاص معماری آن است. در سال‌های گذشته خانه سردار ملی بازسازی شد؛ اما بنابه دلایلی که هیچ‌گاه اعلام نشده به «دفتر حقوق بشر اسلامی» تبدیل شده و درِ آن به روی بازدیدکنندگان بسته است.ستارخان پس از مرگ در باغ طوطی صحن شاه‌عبدالعظیم دفن شد. در سال گذشته سنگ قبر او تخریب شده بود که در جریان حضور فاطمه دانشور، عضو شورای شهر تهران در شورای شهر تبریز، به این اتفاق اعتراض شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.