زندگی با دور تند
اولین آگاهی و تجربه تنشآلود انسان از مسئله زمان در دوران مدرن به نیمههای قرن هجدهم بازمیگردد؛ تجربهای که میتوان آن را در قالب این سؤال طرح کرد: من چه زمانی مالک و فرمانروای وقت و زمان خود خواهم شد؟ زایش جامعهشناسی بهعنوان یک علم حاصل درک و دریافت تنشآلود انسان از زمان در دوران مدرن است که پدیدهای آشناست. این تجربه حاکی از آن است که در متن و بطن زمان، عجله و شتاب از یکسو و تهیبودگی و خلأ از سوی دیگر رو به افزایشاند. از نظر هارتموت رزا، نویسنده کتاب «شتاب اجتماعی: نظریهای جدید درباره مدرنیته»، از همان آغاز طرح چنین پرسشی، زمان به موضوع تحلیلهای جامعهشناختی بدل شده است، چراکه مقوله زمان مفهوم و محصول زندگی اجتماعی است هرچند در نگاه اول پدیدهای طبیعی به نظر برسد. در جامعه امروز، افراد حس میکنند زمان سریعتر میگذرد. به کمک جامعهشناسی زمان این احساس را اینگونه میتوان توضیح داد: «احساس گذر سریعتر زمان را باید با دلایل روانشناختی توضیح داد اما این پدیده مهمتر از آن دلایل اجتماعی دارد. احساس یا عدم احساس کمبود زمان بستگی دارد به رابطه زمانی که در اختیار یا در دسترس ماست و زمانی که برای انجام کارهای خود نیاز داریم. مشکل جامعه امروز این است که ناهمخوانی روزافزونی بین این دو وجود دارد. برای آنکه همه کارهای دلخواه یا ضروری را بهدرستی انجام دهیم، به ۴٨ ساعت زمان یا حتی بیشتر در شبانهروز نیاز داریم. ازاینرو، ما همیشه زمان کم میآوریم و حس میکنیم زمان بهسرعت میگذرد. وقتی یک روز - یا یک سال - ردپای زیادی بر حافظه و هویت ما برجای میگذارد آن را طولانی احساس میکنیم. چیزهایی را به یاد میآوریم که واقعا تحتتأثیرمان قرار میدهد؛ لحظاتی که آنها را بهواقع از آنِ خود کردهایم. بنابراین اگر تجاربی داشته باشیم که عمق وجود ما را دربر گیرد وقتی در آن بازنگری میکنیم آن سال - یا آن زندگی - طولانی بهنظر میرسد. اما این احساس دلیل دومی هم دارد؛ وقتی روزی واقعا مهیج داریم با کلی اتفاق و تأثرات فوقالعاده و بهیادماندنی زمان مثل باد میگذرد ولی وقتی در آخر روز به عقب نگاه میکنیم شبیه یک روز طولانی بهنظر میآید. برعکس، وقتی یک روز کاملا کسلکننده داشته باشیم که بیشتر وقت خود را در اتاقهای انتظار به بیهودگی گذرانده باشیم، زمان خیلی کند میگذرد ولی وقتی شب به رختخواب میرویم، بهنظر میآید روز خیلی کوتاهی داشتهایم، انگار تازه از خواب بیدار شدهایم. به این حالت «پارادوکس ذهنی زمان» میگویند. وقتی یک روز -یا یک سال- ردپای زیادی بر حافظه و هویت ما برجای میگذارد آن را طولانی احساس میکنیم. چیزهایی را بهیاد میآوریم که واقعا تحتتأثیرمان قرار میدهد؛ لحظاتی که آنها را بهواقع از آنِ خود کردهایم. بنابراین اگر تجاربی داشته باشیم که عمق وجود ما را دربر گیرد وقتی در آن بازنگری میکنیم آن سال- یا آن زندگی- طولانی بهنظر میرسد. ولی در زندگیهای مدرن، ما توان «از آنِ خود کردن» تجارب خویش را از دست میدهیم؛ کلی کار میکنیم ولی به واقع آنها تأثیری بر ما نمیگذارند. در انتهای روز آنها را فراموش کردهایم. این بخشی از چیزی است که من ازخودبیگانگی مینامم. چون بیشتر کارهایی که میکنیم هیچ ردی در خاطره، زندگینامه یا هویت ما باقی نمیگذارد، احساس میکنیم زمان مثل برقوباد میگذرد. این دو تبیین از سویه ذهنی شتاب اجتماعی است». (گفتوگو با هارتموت رزا، روزنامه شرق، یکشنبه پنج مهر 1394، شماره 2407) تکنولوژیهای جدید، موتور بخار، راهآهن و انقلابهای صنعتی پاسخی بودند به یک آگاهی دگرگونشده از زمان و نیاز جدیدی به سرعت. تعیین دقیق ریشههای تاریخی آغاز شتاب اجتماعی همواره کمی سخت است چون در پدیده شتاب اجتماعی فرایندهای زیادی با یکدیگر تلاقی مییابند. ولی بیشک قرن هجدهم مقطعی تعیینکننده برای این موضوع بود. میتوان دید این تغییر معلول تکنولوژیهای جدید نبود و با آن آغاز نشد. برعکس؛ تکنولوژیهای جدید، موتور بخار، راهآهن و انقلابهای صنعتی پاسخی بودند به یک آگاهی دگرگونشده از زمان و نیاز جدیدی به سرعت. در نتیجه مردم کوشیدند سریعتر حرکت کنند، مثلا با تعویض مداوم اسبهای یک کالسکه، آنهم مدتها قبل از اینکه تکنولوژی پیشرفت کند. از نظر هارتموت رزا، آنچه در قرن ١٨ اتفاق افتاد نوعی دگرگونی در شیوه ثباتبخشی جامعه بود؛ از آن به بعد جامعه فقط از طریق انواع و اقسام افزایشها میتوانست در حالت ثبات باقی بماند؛ از طریق رشد اقتصادی، شتاب تکنولوژیک و نوآوری فرهنگی. به بیان دیگر؛ بعد از قرن هجدهم شتاب برای ثبات اجتماعی یک امر ضروری است. «اگر میخواهیم نظم اجتماعی سرپا بماند، گریزی از شتاب نیست. اما در قرن بیستویکم زمینه فرهنگی بهکل عوض شد؛ امروزه شتاب بدل شده به یک ضرورت ساختاری. دیگر در خدمت پیشرفت نیست، بلکه باید باشد تا ما تلف نشویم. ایتالیا، آلمان، اتحادیه اروپا، یونان، یا هر کشور دیگری در جهان، اگر سرعت، رشد و نوآوری را در پیش نگیرد، نمیتواند ثبات اجتماعی خود را حفظ کند - وضع موجود از بین میرود. مردم بیکار میشوند، کارخانهها تعطیل میشود، درآمدها کاهش مییابند، نظام سیاسی مشروعیتش را از دست میدهد و... . بنابراین در سرتاسر غرب و برای اولینبار در تاریخ مدرن، اکثریت پدرومادرها احساس میکنند باید هرچه در توان دارند انجام دهند، بهسختی هرچهبیشتر کار کنند تا زندگی فرزندانشان به وخامت آنها نباشد. ما باید نوآور، خلاق، سختکوش و سریع باشیم فقط برای حفظ وضع موجود. این وضعیت بسیار خطرناک و زجرآور است؛ مردم حس میکنند هر سال باید سریع و سریعتر سگدو بزنند تا صرفا در همان جای قبلی بمانند. مهم نیست امسال چقدر سریع و کارآمدیم؛ سال بعد باید یک ذره سریعتر بدویم وگرنه عقب میمانیم. ما دیگر باور نداریم زندگی بهتر میشود، بر کمبودها فائق میآییم و با بهبود اوضاع، کشمکشها کمتر خواهد شد. برعکس، میدانیم زندگی سخت و سختتر خواهد شد». (همان) این مسئله برای رزا نشانهای از شرایط پستمدرن است؛ دیگر به سمت افق روشنی در آینده نمیرویم، فقط از ورطه تاریک پشتسرمان میگریزیم. رزا از کاهش شتاب زندگی یا کندکردن آن دفاع نمیکند. درواقع از نظر او غیرممکن است جامعه را به حال خود رها و صرفا سرعت آن را کم کرد. اگر شتاب اجتماعی خصیصه ساختاری و نهادی ریشهدوانده در جهان ماست، پس نمیتوان آن را فقط با تغییر نگرش فردی یا حتی تغییر سبک زندگی، برطرف کرد. فقط وقتی میتوان بر ازخودبیگانگی فائق آمد که شیوه یا شکل جدیدی از برقراری نسبت با خود جهان را بسط دهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.