برداشتی متفاوت از كودتای تركیه
هاله مصطفى
همه بر جایگاه محوری و منحصربهفرد ارتش تركیه تأكید دارند. نهفقط به دلیل اینكه یكی از بزرگترین ارتشهای خاورمیانه یا متحد مهم ناتو به شمار میرود، بلكه همچنین به دلیل اینكه بخشی تفكیكناپذیر از معادلات قدرت در تركیه از ابتدای تأسیس تاكنون بوده است؛ یعنی از زمانی كه «مصطفی كمال آتاتورك» امپراتوری عثمانی را منقرض (1924) و نظامی سكولار را جایگزین آن كرد و از آن پس ارتش حامی و نگهبان این نظام بود. حمایت از نظام سكولاریسم یكی دیگر از ویژگیهای خاص ارتش در تركیه است. در چارچوب همین نكته آخر است كه میتوان كودتاهای تركیه از سال 1961 علیه «عدنان مندرس» تا كودتا علیه «سلیمان دمیرل» و علیه «نجمالدین اربكان» در سال 1997 را مجموعه حركتهایی دانست كه ارتش در دفاع از نظام سكولار حاكم انجام داده و در آنها موفق بوده است. اما آیا میتوان كودتای اخیر را هم كه فقط چند ساعت طول كشید و بیشتر شبیه ماجراجویی نظامی بود، در زمره این كودتاها به شمار آورد؟ پاسخ این است كه »نه»! زیرا اینبار نه همه ارتش، بلكه فقط گروهی اندك از نیروهای ارتش كه چندان محبوبیتی هم نداشتند، دست به این كودتا زدند؛ به عبارتی دیگر، اگر كل ارتش اینبار نیز دست به كودتا زده بود، نتیجهای دیگر حاصل میشد. نكته دیگر اینكه هیچیك از احزاب مخالف سكولار و دشمنان سرسخت اردوغان از این حركت پشتیبانی نكرده و حتی آن را محكوم كردند. «رجب طیب اردوغان»، رئیسجمهوری تركیه، بلافاصله بعد از غلبه بر كودتا آن را تلاشی از سوی رقیبش «فتحالله گولن» دانست كه در آمریكا زندگی میكند. گولن دارای شخصیتی برجسته و اثرگذار بوده و در چهار دهه گذشته شبكهای اجتماعی و بزرگ به نام «خدمت» تأسیس كرده كه بخشهای وسیعی از جامعه تركیه در داخل و خارج را دربر میگیرد و میلیاردها دلار سرمایهگذاری كرده است. این شبكه در همه نهادهای دولتی، دادگستری، آموزشوپرورش، رسانهها، دستگاههای امنیتی، گارد ریاستجمهوری، نیروهای پلیس و حتی در بین ارتشیان نیز نفوذ كرده است. اینها درمجموع همان عبارت «دولت موازی» را معنا میكند كه مقامات دولت اردوغان بر زبان میآورند و بازداشتهای گسترده، بركناری هزاران كارمند در عرصههای مختلف نیز بیانگر همین است و گویی دولت اردوغان از پیش به دنبال چنین فرصتی برای پاكسازی بود. بنابراین گولن و اردوغان در برابر هم ایستادهاند. جالبتوجه اینكه آن دو بر سر همان مشروعیتی رقابت میكنند كه از یك حوزه سرچشمه میگیرد و جالبتر اینكه هر كدام مدعی آن هستند كه از دیگری دموكراتترند! اگر از همین زاویه به تحولات اخیر تركیه نگریسته شود، متوجه میشویم برای نخستینبار نزاع تركیه به درون خانه كشیده شده است. این نزاع اگر در گذشته بین سكولارها و اسلامگرایان یا بین نظامیان و غیرنظامیان بود، اینبار به نزاعی اسلامی- اسلامی تبدیل شده است. طبعا چنین نزاعی خشنتر و خطرناكتر خواهد بود، زیرا بین دو گروه مشابه و نه متضاد درگرفته است و بهسختی میتوان نتیجه آن را پیشبینی كرد، زیرا برای مثال، دولت كنونی برای غلبه بر دیگری باید همه مؤسسات را پاكسازی كند و به دلیل ایدئولوژیكبودن نزاع و گسترش دایره طرفداران هر دو گروه، میتوان انتظار داشت هر لحظه دوباره درگیریهای تازهای به همراه داشته باشد. از نظر بینالمللی نیز كودتای اخیر، دولت اردوغان را در شرایط جدیدی قرار داد كه یكی از مشخصههای تنشهای بین آنكارا و واشنگتن است. اردوغان بهشدت خواستار استرداد گولن بوده اما به نظر میرسد این عملی غیرممكن باشد، زیرا آمریكا همواره ترجیح میدهد كانالهای ارتباطیاش را با همه گروهها حفظ كند. در چنین حالتی حركت گولن برای آمریكا به یك «برگ» برنده در مناسباتش با تركیه تبدیل میشود كه میتواند از آن در موقع لزوم استفاده كند. شاید همین مسئله بیانگر كندی واكنش آمریكا در محكومكردن كودتای تركیه باشد، زیرا میخواست ببیند طرف «برنده» در این ماجرا كدامیك است؟ از سوی دیگر، اردوغان نیز احساس میكند همین «برگه» را در اختیار دارد و میتواند بهویژه در رابطه با كردها با آمریكا چانهزنی كند یا مانع تشكیل دولت مستقل آنها شود. این مسئله درباره كردهای سوریه نیز صدق میكند كه واشنگتن از آنها حمایت میكند، زیرا این گروه در سالهای اخیر نقش برجستهای در مقابله با داعش داشت. بههرحال، كودتای تركیه شروع داستان تازهای بود؛ داستانی كه طولانی خواهد بود و كسی پایانش را نمیداند. این درواقع هنوز اول ماجراست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.