گامی در جهت حل معمای بزرگ فیزیک
نوترینو، گرهگشای معمای ماده و ضدماده
محمدرضا دستورانی
این پرسش که کیهان چگونه پدید آمد یا منشأ ستارگان و کهکشانهای جهان چیست، پرسش بسیار مهم و البته دشواری است که با وجود آنکه دانشمندان بسیاری به آن فکر کردهاند، هنوز پاسخ نهایی آن را نیافتهاند، اما هماکنون خبرهایی میرسد مبنی بر اینکه ممکن است علم فیزیک ذرات به پاسخ این پرسشها نزدیک شده باشد. بهتازگی بیستوهفتمین کنفرانس بینالمللی فیزیک نوترینو و اخترفیزیک (نوترینو 2016) برگزار و در آن نتایج آزمایشی ارائه شد که میتواند دلیل اختلاف بسیار ناچیز میان ماده و ضدماده را که باعث پیدایش کیهان شد، توضیح دهد. به باور فیزیکدانان، جهان 13.8 میلیارد سال پیش و در پدیدهای به نام مهبانگ (بیگبنگ) پدید آمد. براساس درک کنونی ما از فیزیک، در آن زمان مقدار ماده و ضدماده برابر بود. اما این موضوع مشکل بزرگی ایجاد میکند چون وقتی یک ذره از ماده به ضدماده برخورد میکند، هر دو از بین میروند و فقط مقداری انرژی به صورت نور ساطع میشود. بنابراین جهان ما نباید حاوی چیزی جز نور باشد و درنتیجه نه ما و نه تمام چیزهای دیگر جهان نباید وجود داشته باشند. اما گفته میشود یکدهم میلیاردم مادهای که در مهبانگ تولید شد، از این تصادم جان به در برد و همین ماده باقیمانده است که همه آنچه را که در اطراف خود و در کیهان میبینیم، پدید آورده است. دانشمندان بر این باورند که پدیدآمدن کیهان در نتیجه تفاوت بسیار کم در مقدار ماده و ضدماده است که برای دانستن دلیل آن باید با خواص ماده عجیبی به نام نوترینو آشنا شد. نوترینو (به معنی کوچک خنثی) یک ذره بنیادی تشکیلدهنده کیهان است که به چیزی ریزتر تجزیه نمیشود. ابتدا «ولفگانگ پائولی» وجود این ذره را در سال 1930 پیشبینی کرد و «فردریک رینز» و «کلاید کوان» نیز در سال 1955 آن را کشف کردند. پیش از این، دانشمندان تصور میکردند نوترینو جرم ندارد، اما اکنون بر این باورند که این ماده سبکترین ذره شناختهشده دارای جرم است و جرم آن چهارمیلیونیم الکترون است. هر دقیقه یکمیلیارد نوترینو که از خورشید میآید، از ناحیهای به اندازه ناخن دست ما رد میشود. این ماده بدون آنکه به مانعی برخورد کند، بهراحتی از زمین رد میشود و بههمیندلیل، شناسایی و اندازهگیری آن بسیار دشوار است. سه نوع مختلف یا به تعبیر فیزیکدانها، سه طعم مختلف از این ذره وجود دارد که نوترینوی الکترونی، نوترینوی میونی و نوترینوی تائو نام دارند که گاهی این سه طعم به یکدیگر تبدیل میشوند که این تغییر طعم به نوسانهای نوترینو معروف است. پروفسور «هیروهیسا تاناکا»، از دانشگاه تورنتو، درباره چگونگی تحقیق در مورد نوسانهای نوترینو و معادل ضدماده آن در پروژه «تی2کی» توضیح میدهد. او میگوید: «ما در ژاپن از یک شتابدهنده ذرات برای تولید نوترینویی از یک نوع و پرتاب آن به مکانی در فاصله 295کیلومتری استفاده میکنیم. بعد این ذره در آن سوی کشور در ردیاب سوپرکامیوکانده به دام میافتد و خواص آن را بررسی میکنیم». پروفسور «تاناکا» و تیم «تی2کی» بررسی میکنند آیا طعم هیچکدام از ذرات ردیابیشده عوض شده است یا نه. پروفسور «تاناکا» توضیح داد که سه سال قبل در همین آزمایش مشاهده شده بود نوترینوی میونی به نوترینوی الکترونی تغییر میکند. این تیم در سال 2014 آزمایش را عوض کرد تا بتواند ضدنوترینو را از اینسوی ژاپن به آنسو پرتاب کند. پروفسور «تاناکا» در توضیح نتایج گفت: «اولین نتایج ما حاکی است فرایند نوسان نوترینویی بیش از فرایند نوسان ضدنوترینویی اتفاق میافتد». این اولین نشانه است که میان نوترینو و ضدنوترینو عملا توازن وجود ندارد. بااینحال، اثبات این مسئله نیازمند اطلاعات بیشتر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.