احزاب ایران در مسیر مشارکت سیاسی یا الیگارشی
سیمین حاجیپورساردویی
در یک جامعه با میلیونها نفر شهروند و خواستهها و تمایلات متعدد و گاه متضاد، شکلگیری دولتی با اراده و رضایت همه افراد کار مشکل و حتی محالی است. ازاینرو، به نهادهایی نیاز است که میان مردم و دولت میانجی شوند، خواستهها و مطالبات پراکنده را سامان دهند و آنها را به شکل برنامه و اهداف اجراشدنی ارائه کنند. یکی از این نهادهای مدنی، احزاب سیاسی است که گروهی از افراد جامعه را با اعتقاد و ایمان به برخی اصول و اهداف مشترک گرد هم میآورد و تلاش میکند از طریق ارتباط مستمر و متقابل به منظور دستیابی به اهداف و اجرای اصول، قدرت را در دست گیرد. اما این تعریف، قرائتی از یک حزب سیاسی ایدهآل است که با هیچیک از احزاب و جریانات موجود در ایران سازگار نیست. به همین علت است که اکثر اندیشمندان ایران معتقدند اصولا حزب در ایران شکل نگرفته است. اما، اگر سطح توقع و انتظار خود را یک مرحله فرو بکاهیم و حزب سیاسی را فقط مجموعهای از افراد بدانیم که به دنبال فتح قدرت سیاسی هستند، در این صورت، میتوانیم جریانهایی را در ایران شناسایی کنیم که مصداق حزب سیاسی باشند. در ایران، دموکراسی و فراوردههای آن پدیده جدید و نوپایی نیست. بیش از صد سال پیش مشروطهخواهان با خون خود عرصه آزادگی و آزاداندیشی را رنگین کردند تا برابری و برادری در عرصه ارباب و رعیتی رنگینتر جلوهگری کند. یکی از این فراوردهها، حزب سیاسی بود. اما این حزب سیاسی پدیدهای بود که به دلایل مختلف پایههای مستحکم پیدا نکرد، بلکه بر بستری لرزان از شاخصها و معیارهای شکننده شکل گرفت. گاه حزب شاخصها و معیارها را شکست تا بر بستر لرزان ادامه حیات دهد و گاه بستر، شاخص و معیار، جملگی، درهم فروپاشیدند. در هر دو حالت، اعتماد عمومی در میان مردمان نسبت به احزاب آنچنان که باید رخ ننمود؛ زیرا احزاب که با موجسواری بر شکافهای اجتماعی شکل گرفتند و مردم را با شعارهای مردمپسند به طواف گرد دال مرکزی خود فراخواندند، با کسب قدرت نقش خدایگونه خود را به بتوارگی باختند. در تاریخ سیاسی ایران پارادایم انتخابات و گزینش کارگزاران سیاسی نیز امر نوینی محسوب نمیشود؛ ملت ایران سالهاست که با صندوق رأی آشنایی دارند. با وجودی که ظهور پارادایم انتخابات در کشورهای دموکراتیک به شکلی با تولد حزب همراستا و تقریبا همراه بوده است، در ایران، اما، احزاب سیاسی، آنگونه که موریس دو ورژه در نظریه انتخاباتی بیان میکند، همزمان با آیینهای انتخاباتی و پارلمانی زاده نشدند و انتخابات بههیچوجه موجب رشد واقعی این نهاد دموکراتیک نشد. تجربه توسعه سیاسی از مجرای حزب در کشورهای توسعهیافته، گرایش به سمت احزاب را در میان روشناندیشان و سیاستمداران کشورهای درحالتوسعه از جمله ایران رقم زد و سازه حزب را به انگاره مهمی تبدیل کرد. آنها همگام با مایرون وینر تلاش کردند با ربطدادن شکلگیری احزاب به نظریه توسعه و نوسازی، آن را معلول توسعه، نوسازی، افزایش تولید ملی و درآمد سرانه، تقسیم کار، تولید انبوه و تخصصیشدن کارها و امور بدانند. اما، مرور زمان ثابت کرد که شاخصهای احزاب در ایران با معیارها و مؤلفههای احزاب سیاسی در سایر نقاط جهان تفاوت و فاصله فاحشی دارد و همین تفاوت مؤلفهها و کارویژهها سبب شد احزاب سیاسی ایران نتوانند نقش واقعی خود را در توسعهیافتگی کشور ایفا کنند. از سوی دیگر، نظریه تضاد طبقاتی و کشمکش و پیکار دو طبقه استثمارکننده ثروتمند و استثمارشونده فقیرِ مارکس و پیروان او نیز نمیتواند شکلگیری یا شکلنگرفتن صحیح احزاب در ایران را تفسیر و توجیه کند. با وجود این، اگر شکلگیری احزاب در ایران را براساس هریک از نظریههای فوق با اغماض بپذیریم، باز هم بهجرئت میتوان ادعا کرد که احزاب سیاسی در ایران به معنای عملی و سیاسی، از آن سنخ که در کشورهای دیگر وجود دارد، نتوانستهاند با نقش ایجابی به کارکردها و کارویژههای خود عمل کنند و مسئولانه به اهداف از پیش تعیینشده متعهد و پایبند نبودهاند. مهمترین کارکردهای احزاب سیاسی برانگیختن مشارکت سیاسی، برقراری مشروعیت سیاسی، تثبیت یکپارچگی ملی، شکلدهی جامعهپذیری سیاسی و تسهیل فرایند دولتسازی است. اما در ایران احزاب سیاسی فقط با کارکرد برانگیختن مشارکت سیاسی در زمان انتخابات و پای صندوقهای رأی عجین شدهاند و دیگر کارکردهای احزاب در ایران چنان رنگی باختهاند که گویی از ابتدا طرح نشدهاند. توسعه سیاسی، از منظر اندیشمندانی مانند هانتینگتون، دلبسته میزان نهادینهشدن مشارکت سیاسی است و مهمترین نهادی که میتواند انگیزه مشارکت سیاسی را به صورت نهادینه عملیاتی کند، حزب سیاسی است.
در عرصه مشارکت سیاسی سه کارویژه برای احزاب رقم خورده است:
اول، احزاب سیاسی با فراهمکردن تحرک سیاسی برای نخبگان در فرایند شناسایی، جذب و بهقدرترساندن آنها و در چرخهای با نام گردش نخبگان مشارکت سیاسی را ترغیب میکنند. دوم، احزاب سیاسی برای جهتدهی به افکار، خواستهها و مطالبات مردم و هدایت این افکار به سوی برنامههای خود تلاش میکنند و در این مسیر، سوارشدن بر شکافهای اجتماعی فعالتر و در نتیجه، نفوذ بیشتر در لایههای اجتماعی، موجبات موفقیت بیشتر احزاب را در این کارکرد فراهم میکند. سوم، احزاب سیاسی اراده و خواست مردم را به حکومت انعکاس داده، منشأاثرکردن آن در اداره کشور را امکانپذیر میکنند. اما آیا احزاب سیاسی ایران در همین سه کارویژه موفق عمل کردهاند؟ واقعیت این است که احزاب سیاسی ایران در اولین کارویژه مشارکت سیاسی یعنی جذب و گردش نخبگان، کارآمد نبودهاند. رهبران فعلی احزاب در فرایند انتخاباتهای مختلف به خویشاوندسالاری و ارزشهای خانوادگی و قومی روی آوردهاند و شبکهای را شکل دادهاند که مانند آچارفرانسه به اندازههای مختلف درآمده و هر پیچش سیاسی اجتماعی را باز میکند. اگر از تشکیل دولت بحث شود، این شبکه اولین کسانی هستند که خود را مستحق ریاستجمهوری یا یکی از وزارتخانههای کلیدی میدانند، اگر بحث از مجلس باشد، این شبکه یا حداکثر وابستگان درجهیک این شبکه خود را نماینده صالح مردم در پارلمان میدانند و اگر چنین نشد، از هیچ کاری برای تخریب یکدیگر دریغ نمیورزند. اما در برابر گردش نخبگی به گونهای مقاومت میکنند که قابل توصیف نیست. حداکثر گردش نخبگی در حیطه و عرصه تنگ خانوادگی و قومی صورت میپذیرد و اگر کسی بخواهد از خارج از این قاعده حلقه مانند تنگ به رأس این هرم نفوذ کند، چارهای ندارد جز آنکه دست به انشعاب بزند. احزاب سیاسی از کارویژه شکل و جهتدهی به افکار عمومی نیز فقط به منظور کسب قدرت، محبوبیت و قهرمانسازی رهبران خود، برانگیختن احساسات مردم، قراردادن آنها بر سر دوراهیها و ایجاد هراس از حضور رقیب استفاده میکنند. درباره کارویژه سوم کارکرد مشارکتی، یعنی انعکاس افکار عمومی به حکومت، احزاب سیاسی در ایران تنها خواستههایی را انعکاس میدهند که منافع حزبی آنها را تأمین کند و اصولا اگر بخواهند از حزب و جناح عبور کنند، به جای اینکه فراحزبی و فراجناحی عمل کنند، به عرصه تنگتر فروحزبی و فروجناحی وارد شده، با درخواستهای خود عملا توان حزب را به تحلیل میبرند. بنابراین، احزاب سیاسی در ایران بیش و پیش از آنکه ملی و همهجانبه عمل کنند، به صورت ناخوشایندی گرفتار تأمینکنندگی اهداف شخصی، خانوادگی و طبقاتی شدهاند. احزاب در ایران با عملکرد خود به جای حرکت در مسیر توسعه سیاسی و آریستوکراسی که حکومت نخبگان و شایستگان است، به الیگارشی که حکومت خانوادههای خاص است، کمک کردهاند. در الیگارشی ثروت و نفوذ، ملاک قدرت و حکومت است و فضیلت و دانش اگر باشد، چه بهتر و اگر نباشد هم مانعی ایجاد نمیکند. این قانون آهنین الیگارشی است. قانون آهنینِ الیگارشی، تئوری سیاسی است که اولینبار در سال 1911 به وسیله جامعهشناس سندیکالیست آلمانی، رابرت میشلز، در کتاب معروف «احزاب سیاسی» طرح شد. به گفته میشلز، هر سازمانی همگام با بزرگشدن به منظور حفظ کارآیی و عملکرد مؤثر خود تمرکز و سانترالیسم را شکل میدهد. قدرت در دستان عده محدودی محصور میشود. با افزایش بوروکراسی، این عده - الیگارشی - از تمام ابزارهای لازم برای حفظ و افزایش قدرت خود استفاده میکنند. قدرت افزایش مییابد و بهمرور فاسد و فاسدتر میشود. میشلز تمام سازمانها ازجمله احزاب سیاسی را، خواه در آغاز کار دموکراتیک یا اتوکراتیک باشند، در آخر ضرورتا محکوم به الیگارشی میداند. میشلز دلایل این تحول را تغییرناپذیری رهبران و گرایش آنها به سازماندهی و دفاع از منافع خود میداند که به بیعملی عمومی تودهها انجامیده، ضرورتا الیگارشی را بازتولید میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.