نگاهی به کتاب «نظریه هنر معاصر»
پول، هنر، دروغ و نوارهای خالی ویدئو
2 بهگمانم دو، سه هفته پيش بود که در صفحه تجسمی در باب نقش نمایشگاهگردانها (کیوریتورها) مطلبی نوشتم. متنی که به بازنمایی ساختمان هنر میپرداخت. ساختمانی زیبا با اتاقها، سالنها و راهروهای پیچدرپیچ که میتواند هم هنرمند را در خود گم کند و هم مخاطب را. دیگر ارتباط سرراستی بین مخاطب و اثر هنری و هنرمند وجود ندارد، بلکه در این بین واسطههایی هستند تا مخاطب را به سمت مفهومی خاص راهنمایی کنند. این مدیومها که در میانه راه ایستادهاند طیف وسیعی را دربر میگیرند. از گالریداران، مدیران موزهها، نهادهای آموزشی و آکادمیک تا رسانههای جمعی و فردی، تلویزیون، رادیو، کتابها، مجلات، روزنامهها و وبسایتهای خبری و تحلیلی. باید بدون تعارف بگوییم که اگر داستانِ اثر هنری از این کانالها عبور نکند اثر هنری محسوب نمیشود. زمانی بود که میگفتند اگر اثر هنری توسط مخاطب دیده نشود، اثر نیست. این مربوط به دورانی بود که فوکو و بارت مشغول حلوفصل ماجرای هویت مخاطب بودند تا به هر شکل از زیر سلطه مؤلف خلاص شوند. آن دوران بهطور کل به سر رسید. حال دیگر تحلیلهای هنری-فلسفی امثال بارت و فوکو پشیزی در دنیای هنر ارزش ندارند، نه در آمریکا و نه در اروپا. فلسفه مخاطبمحور در همان زمان یعنی دهههای شصت و هفتاد میلادی مورد انتقاد جدی بسیاری از هنرمندان بود. اما نظریهپردازان فرانسوی سر در کار خود داشتند و بهجز سالنهای سخنرانی کلژ دوفرانس و اکول نرمال چیز و جای دیگری را نمیدیدند. میگویم نمیدیدند زیرا از آن چیزی را در متون خود بازتاب نمیدادند. درست در همان دهه شصت هنرمندان مفهومی با نقد تندوتیزی جامعه مصرفی آمریکایی را مورد عتاب و خطاب قرار دادند و صدایی هم از فيلسوفانی مانند فوکو در نیامد. از گروه هنر و زبان گرفته تا دن گراهام، یان برن، یان ویلسون، جوزف کوسوت، دنیس اپنهایم و بعد از آنان هنرمندانی مثل ولی اکسپورت، جینا پان و مارینا آبرامویچ. نقش هنرمندان پیشرو مفهومی در مباحثات جاری فلسفی نادیده گرفته شد. این نادیدهانگاری برای خود هنرمندان بیاهمیت بود، زیرا میدانستند که در چرخه تولید اثر هنری، نظام مصرفی اجازه عرضاندام را به آنان نخواهد داد. پس گویی فلسفهبافیهای انبوه بسیاری از فیلسوفان چیچیگرا و پسافلانگرا نیز اجزایی از همین نظام پیچیده مصرفی بود که تن به معرفی هنر انتقادی نمیداد. نظامی که پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفته بود و دیگر به هنرمند به شکل قبیله/عشیرهاي نگاه نمیکرد. مهمترین پروژه پس از طرح بلندپروازانه «مارشال» (طرح کمک مالی و تکنولوژیک به اروپا توسط آمریکا) جذب هنرمندان اروپایی به ماوراء آتلانتیک بود. جابهجایی عظیم. مرکز هنر جهان، از پاریس به نیویورک منتقل شد. مرکز سرمایه و پول. جالب است عجین و همسایهشدن پول و هنر در شهر نیویورک. منطقی هم هست. هنر بهمثابه کالا باید زیر دست و زیر نظر والاستریت باشد. دیگر هنر نیازمند تکیهزدن به ریشههای سنت نقاشی چند صد ساله اروپایی نبود. حال نظریهپردازانی مانند گرین برگ و رزنبرگ میتوانستند سنت و نظامی جدید را برای هنر معاصر (بخوانید مصرفی) پایهریزی کنند. تئوریپردازانی که دستی هم در جیب راستگرایان سنا از جمله سناتور مککارتی داشتند. شعار «هنر برای هنر» و گریز از نگاه و ارتباط اجتماعی هنر، درست در چنین لحظهای از تاریخ هنر معاصر شکل گرفت و مخلوقاتی چون جکسون پولاک و هنر آبستره انتزاعی نتایج همین نگاه ستایشگرایانه تئوریپردازان به جامعه و نظام مصرفی و کالاپرست بود. کار به همینجا ختم نشد. با پدیدآمدن «پاپآرت» تجلیل فتیشیستی از کالا، به حد پرستش کالا رسید. تا آنجا که باربارا کروگر، هنرمند معاصر آلمانی در پوستری مشهور نوشت : «خرید میکنم پس هستم». این پوستر یک اعلام بود. اعلام پایان سنت فلسفی اروپایی و نیز هنر اروپایی و از سمت دیگر دهنکجی آشکاری بود به نظام تبلیغاتی مصرفگرا که اندیشه را با خریدکردن تعویض کرده بود. معاملهای یکطرفه، که بازنده اصلی آن هنر سنتگرا و غیرقابل انعطاف اروپایی معرفی شد. سکون و سکوت چند دههای اروپا امروزه کمی شکسته شده و اروپا با سرعتی حلزونی به سخنگفتن در باب هنر معاصر میپردازد. اما سلطه هنر مصرفی هنوز که هنوز است به کار خود ادامه میدهد. بسیاری از همان هنرمندان منتقد مصرفگرایی آمریکایی در چرخه دادوستدهای بازار گالریها و حراجیهای ریزودرشت نیویورک و کپیهای آن در سایر نقاط جهان حل شدهاند و خودشان تبدیل به پیچومهرههای این ماشین عظیم گشتهاند. واسطههای متعدد راه را برای خلاقیتهای آنی و لحظهاي باز کردهاند. این از ویژگیهای جهانیشدن است و نمیتوان از آن گریخت. اما هنر معاصر دستوپا بسته در برابر این ویژگی جهانیسازی نایستاده. بسیاری از هنرمندان بهشکلی مستقل و بدون واسطه به بیان دیدگاههای خود برای مردم میپردازند. شهرها، مکانهای عمومی، طبیعت عرصهای برای بیان بیواسطه این هنرمندان است. هنرمندانی که نیازی به تئوریپردازی ندارند. نیازی به واسطههای گوناگون و خوشآبورنگ ندارند. نه آوانگارد هستند و نه به فکر برگزاری نمایشگاه در نیویورک، بازل، پاریس و ونیز. دغدغه آنان فروش و کاسبی از راه هنر نیست بلکه بحرانهایی از جمله بحرانهای زیستمحیطی، بحران هویت و آینده زمین و انسان مورد توجه آنان است. این هنرمندان گرچه بهظاهر آرمانگرا و ایدهآلیست هستند، اما در بطن سخنان و کنشهایشان میتوانیم واقعیتهای امروز جهانیشدن و بحرانهای عدیده را مشاهده کنیم.کتاب «نظریه هنر معاصر» نوشته آن ککلن با ترجمه بهروز عوضپور به دو گروه و امواج متعدد برخورد این دو دسته از هنرمندان و تئوریسینها میپردازد. آن گروه که از کالازدگی هنر سود بردند و آن دسته که به نقد پرداختند. نتایج این نقد مهم نیست، مسئله اصلی کنش در زمینه جهانیشدن است. اینکه چگونه هنر با بازار در ارتباط قرار گرفت؟ چگونه نظام مصرفی سلیقه خریداران آثار هنری را هدایت کردند و چگونه هنرمند به تولیدکننده خواست نظام مصرفی و ایادی آن تبدیل شد. داستان جالبتوجه مدرنشدن و از مدرنشدن هراسیدن.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.