|

نکاتی درباره اجرای «هنگامی که...»

تئاتر میلیتاریستی یا سودای راست‌کیشی

پویا شهرابی

قوایی برای یک حرکت شدت‌مند و اصیل آن‌هم از جنس تئاتر حمید پورآذری این‌بار در مرکز تهران گرد هم آمدند؛ قوایی که یک اجرای شورمندانه و ناب را نوید می‌دهند و نیروهای خود را برای ساخت خطوط پرواز در زیر سقف بنیاد امید مهر متمرکز و ذخیره کرده‌اند. از خوب (یا بد) روزگار، بانی این نیروی اقلیتی و رأس اجرای «هنگامی که...» حمید پورآذری است؛ همان کسی که در یادداشت بروشور سودای صداقت‌پیشگی و راست‌کیشی را عامل و محرک اصلی اجرای اخیرش می‌داند؛ همان کسی که از سال 87- نمایش حسین‌قلی مردی که لب نداشت- تا به امروز با خلاقیت و تیزبینی کنش اجتماعی و کنش اجرائی را همچون کلافی درهم‌تنیده به تئاتر ایران انضمام کرده است. از او و نبوغش بیش از این نخواهم گفت، چراکه درست در لحظه ایمان پیداکردن به سیر کاری‌اش در این هشت سال، خود او به ناگهان بر ایمان تماشاگرانش خط بطلان می‌کشد. ترکیب بازیگران-اجراگران- «هنگامی که...» در نگاه نخست شوکه‌کننده است، فهرستی از نام‌های ناآشنا که درواقع زنان مهاجر جوانی ساکن شهر تهران هستند. شوک بعدی در گام دوم اتفاق می‌افتد: نقطه ورود به دنیای اصلی اجرا- محوطه پارکینگ- که به شکل سرسام‌آوری مهیج است. فضایی آشوب‌زده ملتهب که اثری از این جنس التهابش در تماشاخانه‌ها و بنگاه‌های تئاتری پیدا نمی‌شود. دوباره می‌گویم؛ دختران مهاجر، نیروی اقلّی مانند اتحادی افسارگسیخته، ترکیب اصلی بازیگران هستند. به گمان من، انباری از دینامیت، غول تن، انبوه خلق تن؛ تن‌هایی که پیکر اصلی «هنگامی که...» را می‌سازند، اقلی‌ترین تن‌های جامعه ما هستند. پیکره اجرا با سرهم‌بندی بدن دختران مهاجر یکپارچگی غیرقابل‌تقلیل یک بدن اجتماعی است، آن‌گونه شدت‌مند که شاید آن را بتوانیم پاد-بدن بخوانیم. این بدن‌ها یا به بیان دیگر این غول تن چنان بر اصل تفاوت فائق می‌آید که بر واقعیت یگانه‌بودن ما گواهی می‌دهد و اشتراکیت و یگانگی را در وضعیتی شاعرانه و درعین‌حال معترضانه بازتولید می‌کند. تئاتر نه به سطح کنش اجتماعی صرف محدود و نه در مناسبات و زیبایی‌شناسی گرفتار می‌شود. تئاتر آن‌گونه ناظر حیات‌بشر و هم‌نفس با زندگی سنخ اجتماعی موردنظرش پیش می‌رود که در میان مشتی نمایش بی‌روح و ناخالص با عیاری گران‌بها خودنمایی می‌کند. اما دو پرسش اساسی در مواجهه با اجرای اخیر پورآذری طرح می‌کنم: پرسش نخست، چرا «هنگامی که...» آن‌گونه که از ظاهرش برمی‌آید، عمل نمی‌کند؟ حتی به گونه‌ای عامدانه از آزادکردن پتانسیل‌های واقعا موجود اثرش صرف‌نظر می‌کند و پرسش دوم، چگونه «هنگامی که...» با ساختن مفهوم انبوه خلق در شکلی کاملا محلی (لوکال)، بحرانش را مسری می‌کند؟ برای پاسخ به این دو پرسش نباید عجله کرد. ابتدا باید با آناتومی این بدن بیشتر آشنا شد. بدنی که ما- تماشاگران- روی صندلی‌های چرخ‌دار به‌سان گلبول‌های سفید خون در شریان‌هایش در سیلان هستیم. (شاید هم باکتری‌های ناقل بیماری!). در میان گردان بی‌سلسله‌مراتب بازیگران آنچه در ابتدا ناظرش هستیم، متحدشدن بدن اجراگران، ارگانیسم اجرا یا همان بدن انبوه خلق است که بر پایه امر مشترک نقطه‌گذاری شده. درادامه مواجهه پیشروی اثر به گونه‌ای است که سیر رویدادها و موقعیت‌ها در نگرگاه تماشاگر اجرا مانند شکل سیر ناشناخته در بدن غریب و غیرقابل پیش‌بینی است. هر لحظه امکان ظهور عروسک‌های غول‌پیکر یا ورود به کارناوالی که از دروپنجره‌های انتهای سالن به سوی ما می‌آیند، وجود دارد. البته وجود صندلی‌های چرخ‌دار منفرد به عنوان جایگاه تماشاگران، به نحوی پرسه‌زنی در گذرگاه یک کارناوال را بازتولید می‌کند، درواقع تماشاگران به رهگذرانی تبدیل می‌شوند که میان اجتماع کثیری، موقعیت ویژه کسان اجرا را از نزدیک لمس می‌کنند، در انبوه کسان یک کارناوال، میتینگ یا تظاهرات یک اقلیت قومی/نژادی/جنسی. تماشاگر پورآذری، اودینس به معنای کلاسیک یا مدرن تئاتر نیست، تماشاگر او کنشگر فعال تئاتر اینتراکتیو هم نیست، بلکه یکی از کسان حاضر در یک اجتماع انسانی است با حفظ کیش شخصی‌اش وارد دنیای اجرا می‌شود. حال پرسش اول دوباره مطرح می‌شود؛ چرا «هنگامی که...» آن‌گونه که باید عمل نمی‌کند؟ نخستین پاسخ به سؤال نداشتن شناخت دقیق از ارگانیسم و آناتومی این بدن است و نه امکان‌‌های بدن. دوم، کلام رمانتیکی که گاه بازیگران به آن متوسل می‌شوند؛ کلامی که نه بازتاب خشم معترضان است، نه شادی پایکوبان و نه اعتراض حق‌خواهان. پس ما-تماشاگران- به جای اینکه در دل موقعیت زیست سیاسی این نیروهای اقلی شدیدترین لحظه‌های آنان را ببینیم، با یک عقب‌نشینی، برنامه‌ریزی و مهندسی اجرا را می‌بینیم، ملزم می‌شویم تماشاگر یک تئاتر باشیم. قطع به یقین، هیچ انسانی از کسان یک کارناوال انتظار مهارت خاص بازیگری یا توان ویژه خیره‌کننده ندارد پس ما در نزدیک‌ترین سطح با اجراگران ارتباط می‌گیریم، آنها را با همه وجود باور می‌کنیم، راست‌کیشی و صداقت‌پیشگی‌شان را حس می‌کنیم، اما ناگهان عبارات رمانتیک شهری دست‌دوم اتصال ما را مخدوش می‌کند. ملیشای پورآذری به جای آنکه اسلحه را به تماشاگرانش بدهد، آنها را به لم‌دادن در ننو دعوت می‌کند. مراد از وضعیت میلیتاریستی یک شور بی‌هویت خام‌دستانه برای برهم‌زدن نظم نمادین نیست، قطع به یقین، پورآذری اجازه شعاردادن به تماشاگرش را نمی‌دهد، چراکه او می‌داند خلاقیت امور اجرا نباید به دست عاملی بیرون از گروه اجرائی بیفتد و پس عناصری را برای مهار و پیشگیری هرگونه خطا یا error در جای‌جای صحنه می‌گمارد؛ آن‌ بازیگرانی که در لباس اقلیتی‌ها هستند و دروغ می‌گویند؛ واکسن‌ها، داروها، مسکن‌ها، نیروهای بهداشتی و پزشکی‌ای که ظاهر می‌شوند. مسکن‌ها می‌خواهند بدن‌ها به خیزش دعوت نشوند آن هم از بدنی (اجرا) که خود پیکر خیزش است، پس کاتاتونیای اجرا نه از نیروی مولد عنصر خلاق، بلکه از سرکوب ناشی می‌شود، چراکه گروه از خشونت بیزار است اما قانون را خشونت نمی‌داند. پس قانون وضع می‌کند، بدن‌های متحدالشکل نافی ‌سلسله‌مراتب و ارتش‌مانندش را کنار هم می‌چیند، ماشین جنگی‌‌اش را آماده می‌کند، شمارش معکوس انفجار دینامیت در صحنه را آغاز می‌کند؛ اما ناگهان در گوش ما از چیز دیگری شبیه به سازش سخن می‌گوید. وضعیت متراکمی می‌آفریند که بدن اجرا را مضطرب می‌کند. اضطراب از هرگونه انفجار و ترس از هر شدت تجربه‌نشده‌ای، پس اجازه وقوع نقطه‌ای تجربه‌نشده از تئاتر ایران سلب می‌شود. بدن (اجرا) دچار بیماری می‌شود و ما-تماشاگران- به جای عملکرد حقیقی گلبول‌های سفید خون، مانند گلبول‌های بیمار مبتلا به ایدز، دچار نقصان می‌شویم، حتی به سلول‌های سالم حمله می‌کنیم. اما وضعیت آن‌گونه که توصیف می‌کنم بدخیم و سرطانی نمی‌شود، چراکه پورآذری مانند جراحی خبره ما را یک‌به‌یک جراحی می‌کند و دقیقا در لحظه‌ای که خط علائم حیاتی بیمار ممتد می‌شود، با شوک محکمی خطوط را به حالت اول برمی‌گرداند. او بدنش (اجرا) را با دقت و مهارت جراحی می‌کند و نمی‌گذارد خطری جدی تهدیدش کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.