امین بهروزی کارگردان «روزهای بیباران»
دنیای مجازی آینه جامعه ما
رضا نامجو: امین بهروزی، فارغالتحصیل مقطع کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی از دانشگاه هنر و عضو کانون نمایشنامهنویسان و فیلمنامهنویسان است که این روزها با اجرای نمایش «روزهای بیباران» در کانون توجهات مخاطبان تئاتر قرار گرفته است. بهروزی در این نمایش به مفهوم عشق میپردازد اما سعی در ارائه تصویری واقعی و به دور از اغراق به مخاطب دارد. این نمایش که در جشنواره بینالمللی تئاتر فجر هم به روی صحنه رفت بازیگرانی چون وحید آقاپور، سجاد افشاریان، نازنین احمدی و سوگل خلیق را در خود میبیند. بهروزی تعریف خود را از عشق در جامعه امروز و در میان انسانهای معاصر دارد. گفتوگوی ما با کارگردان نمایش «روزهای بیباران» را در ادامه میخوانید:
به نظر شما که نویسنده نمایش «روزهای بیباران» هم هستید، تمام درگیریهای انسان معاصر همین عشق یا نبود دیگری است؟ نه، قطعا تمامش نیست... . اما در لحظاتی از این نمایش عشق تبدیل به تمام درگیری میشود. این عشق تا چه اندازه برای شما اهمیت دارد و چقدر ابزاری برای نوشتن محسوب میشود؟ اگر شخصی بخواهم جواب بدهم، باید بگویم من سالهای زیادی از زندگیام را در تنهایی مطلق سپری کردم؛ چه فیزیکی و چه قلبی. میتوانم بگویم به معنای واقعی کلمه تنها بودم و دائما درگیر این موضوع بودم که در نمایشم راجع به این فضا صحبت کنم، به نظرم نمیتوان هیچ خوانش روشنفکرانهای از تنهایی داشت و نمیتوان آن را تقدیس کرد. ممکن است تنهایی در مقاطعی لازم باشد و مفید عمل کند اما معتقدم تنهایی همیشه چیز ویرانگری است. تنهایی میتواند از درون انسان را متلاشی کند. البته من به نظرها با سویههای روشنفکرانه دراینباره احترام میگذارم و شاید افرادی مخالف این حرف باشند و نظر من آنها را ناراحت بکند اما من با تجربه شخصی و نگاه خودم درباره این موضوع حرف میزنم. من در مقطعی از زندگیام موفق بودم و رفاه نسبی داشتم اما درنهایت احساس شکستهشدن میکردم. سر کلاسهایم مثال سادهای در این مورد میزنم که این است: «اگر من در فستیوالی، جایزه میبرم احساس فخر میکنم اما از آن سالن و راهروی تبریکات که بیرون میآیم، همه آن افتخارات تمام میشود و دیگر خودم هستم که در ماشین مینشینم یا قدمزنان به خانه میروم. هیچ «دیگری» نیست که تو با او این خودت را تقسیم کنی!» ما تصمیم میگیریم که تنهایی خودمان را توجیه کنیم، آن هم با جملاتی مثل اینکه: «نه، من در حال انجامدادن کارم هستم و حس خلأ ندارم یا سرم به کارم گرم است». بهنظرم خندهدار است که کسی ادعا کند با کارش ازدواج کرده است. در جایی شخصیتی از نمایش درباره تصوری که قبل از جدایی، از تنهایی داشته میگوید و اینکه وقتی تنهایی ادامهدار بشود آدم به سرش میزند! چرا دوست دارید نتایجی که به طور فردی از تنهایی گرفتهاید را تعمیم دهید؟ به همین ترتیب در ادبیات بیتی داریم مثل «دلا خو کن به تنهایی / که از تنها بلا خیزد». چرا میخواهید این مواضع را نادیده بگیرید؟ چون به نظر میرسد این رویکردها تعمیمپذیر نیستند. همانطور که انسان نیاز به دیگری دارد در بسیاری از مواقع هم به تنهایی نیاز دارد. چرا میخواهید حکم محتومی برای تنهایی بدهید؟ خیر، به نظرم در نمایش این اتفاق نمیافتد. حرفی که الان میزنم، فقط نظر امین بهروزی در معنای کلیاش است، به نظرم خودتان هم نمیتوانید بگویید، نظری روشن در مورد این موضوع وجود دارد... . چنین نظر روشنی وجود دارد. «آوا» و «مهرداد» نماینده چنین تفکری در نمایش هستند. مگر قرار است این نظرات چگونه در نمایش بسط داده شوند؟ در واقع شخصیتها و دیالوگهای آنها از زبان نویسنده حرف میزنند... . من قبول دارم که نویسنده در کاراکترهایش پخش میشود اما لزوما هر جملهای که آوا یا مهرداد میگویند که نظر من در مفهوم کلیاش نیست. من میگویم تنهایی مطلق و تقدیسشده، یعنی آن شکل از تنهایی که صرف «تنهابودن» مقدس و ارزشمند تلقی میشود، همان قدر بد است که «با هم بودنی» که نمیگذارد خودت باشی. یعنی اگر با هم بودن به معنای مطلقش ویرانگر است آن خلأ هم که از تنهایی مطلق به وجود میآید ویرانگر است. میخواهم بگویم بدیهی است که ما نیاز داریم در مواقعی به تنهایی خو کنیم یا در مواقعی با دیگری باشیم و حتی یک جاهایی هم به هر دوی این حالات محکوم هستیم. تنهایی مثل خیلی از چیزهای دیگر نباید تقدیس شود، شاید مثالی که میزنم بیربط باشد اما در فرهنگ ما خیلی وقتها میبینیم که فقر تقدیس میشود، منظورم این است که ما عادت کردهایم برخی از مفاهیم را تقدیس کنیم اما حالا که مفاهیم عوض شده، از آن سوی بام میافتیم. مثلا در دهه 70 اگر کسی میگفت «بیا برویم مسافرت» و میگفتی «ماشینم کولر ندارد» بعد نقلقولی میآوردند که همه لذت سفر به سختیاش است! چه کسی گفته که سفر باید سخت باشد؟ یا چه کسی گفته فقر خوب است؟ یا تنهایی مقدس است؟ به نظرم این باورها همانقدر بد است که تقدیس مالاندوزی بد است. این توجه به مالاندوزی یکی از بحرانهای جدی است که من دوست دارم به آن بپردازم. زمانی که مسئله عشق و پرداختن به آن در آثارم رهایم کند، دوست دارم نمایشنامهای بنویسم که خیلی جدی به این مسئله بپردازد که چقدر مادیات زندگی ما را تحتتأثیر قرار داده است! البته به نظرم به شکل غیرمستقیم در این نمایش هم در موردش حرف زدهام که همه زندگی این مسائلی نیست که اینقدر به آن توجه داریم... . از آنجایی که در لحظاتی از لفظ روشنفکر استفاده کردهاید، میخواهم بدانم شما چه تعبیری از روشنفکر دارید؟ درباره تعبیری حرف میزنید که در جامعه ایرانی از آن صحبت میشود یا مفهوم اصلی آن مد نظر شماست؟ غیر از یکی، دو مورد استفاده دیگری از این کلمه نکردهام. فقط یکبار از کلمه روشنفکر استفاده میکنم، آن هم در جایی که «آوا» میگوید: «هر چقدر هم بخواهی با طلاق روشنفکرانه برخورد کنی، طلاق، طلاق است!» این یعنی چه؟ در جایی هم یکی از شخصیتهای داستان میگوید «زنم روشنفکرانه با موضوع برخورد میکند». من باید این استفاده از کلمه را نوعی طنز بدانم یا آن را حرف نویسنده قلمداد کنم؟ به نظرم نباید به چشم یک بیانیه به کاربرد این کلمات در دیالوگها نگاه کنیم، به نظرم این جمله فقط دیالوگ «آوا» است و از زبان یک آدم با آن مختصات بیرون میآید... . اما این موضوع به نوعی همهگیر است چون در بعضی از تئاترها بهگونهای از کلمه روشنفکر استفاده میکنند که گویا با ماهیت اصلی آن به هیچ عنوان آشنایی ندارند... . این جمله فقط دیالوگ «آوا» است که در آن موقعیت میگوید. به نظرم بخشی از جریان روشنفکری ما از آن طرف بام سنت میافتد. یعنی همانقدر که در فرهنگ سنتی بهشدت طلاق را تقبیح میکنیم و از آن هیولایی بزرگ میسازیم، به شکلی که حتی وقتی دو نفر در حال نابودی در کنار هم هستند اما چون طلاق امری ناپسند است معتقدیم نباید به سمتش برویم، به همان اندازه بخشی از جریان روشنفکری از آن سوی بام افتاده و طلاق را بهعنوان اولین و راحتترین راه انتخاب میکند. البته تأکید میکنم که بخشی از این شکل تفکر، چنین رویکردی به مسئله طلاق دارد. حتی من شنیدهام که همان طلاق هم تقدیس میشود و برایش جشن میگیرند، به این معنا که شاد باشیم چون در حال طلاقگرفتن هستیم! من معتقدم طلاق به هر حال یک «نشدن» است، یعنی اتفاقی که قرار بوده خوب باشد، رخ نداده است! من به این موضوع معتقدم که وقتی چیزی خوب پیش نمیرود و راهی برای حل مشکلات وجود ندارد باید تمامش کرد اما اینکه حالا طلاق بخشی از فکر ازدواج است، یک ناهنجاری است. نمیگویم آن تفکر سنتی کاملا درست است اما پدر و مادر من با این نگاه به سراغ ازدواج میرفتند که به قول معروف «با لباس سپید بروند و با همان لباس زندگی مشترک را پایان دهند». این تفکر همانقدر بد است که فکر کنیم حالا میشود ازدواج کرد و اگر خوب پیش نرفت، جدا میشویم! انگار در بنیان وصلتهای امروز فکر به این موضوع که جدایی راهی معمول است، خیلی راحت پذیرفتنی است. همانطور که مفهوم خیانت، امری روزمره و طبیعی شده است. منظورم لزوما خیانت زن و مرد نیست بلکه حتی خیانت برادر به برادر را میتوان در این قالب گنجاند. به نظرم آنقدر موضوعات تلخ همهگیر شده که وجه منفی و شرمآورش کمرنگ شده است. اصلا توجه نداریم خیانتکردن در هر شکل و نسبتی که داریم، چقدر میتواند تلخ و بد باشد. شما بهعنوان کسی که در جایگاه هنری خود مسئولیت اجتماعی دارید، میخواهید در مواجهه با این شرایط چه کنید؟ فکر میکنم در ابتدای امر همه ما بهعنوان یک انسان، مسئولیت اجتماعی داریم. به نظرم ما دچار برونریزی اخلاقیات شدهایم. در جامعه ایرانی امروز اتفاقات ترسناکی رخ میدهد که باعث شده ما در وضعیت هولناکی زندگی کنیم! وضعیت اخلاقی جامعه ما به شکل وحشتناکی بد است. من به وضوح خودم را روشنفکر میدانم و هیچ ابایی از این حرف ندارم و برایم مهم نیست کسی مرا مسخره کند بلکه اتفاقا به جریان روشنفکری واقعی احترام میگذارم. من بهشدت به این جریان فکری احترام میگذارم و فکر میکنم بخشی از جامعه هستند که هنوز هم تلاش میکنند انسانهای بهتری باشند و شرایط بهتری بسازند. تلاش میکنند هنوز هم کتاب بخوانند و با ابتذال موجود مبارزه کنند اما به نظرم جامعه ما در چنان ابتذال دهشتناکی پیش میرود که ترسناک است. مثلا 15 سال پیش هم نفس حسابکردن نفع مالی برای ازدواجکردن وجود داشت اما این منظور و نیت بیان نمیشد. این موضوع درحالحاضر به ارزش تبدیل شده است و درباره اهمیتش حرف میزنند. من با شیکبودن و شیک زندگیکردن مشکلی ندارم و اصلا نمیگویم به طور مطلق بد است اما حالا به وضوح مدل ماشین آدمها تبدیل به ارزش و معیار سنجش شده است. من همان کسی هستم که با تقدیس فقر مخالفم و آن را نادرست میدانم اما حالا میبینم که تمام هستی آدمها در پول و مشتقاتش خلاصه شده است. احوالپرسی که میکنی از تو میپرسند «خانهات در کدام محل است؟ یا مدل ماشینت چیست؟» در همه طبقات اجتماعی، به انسانهایی که ماشین ارزانقیمت دارند، میخندیم. من این رفتارها را با برخی از کشورهایی که به آنها سفر کردم، مقایسه میکنم و میبینم که آنجا اصلا اینطور نیست. به طور مثال طرف مقابلت دکتر است اما اگر لازم باشد میرود و در کافیشاپ کار میکند و ماشین سادهای هم دارد. اینکه میگوییم آنها در مادیات غرق شدهاند یک توهم است و اگر خوب نگاه کنیم، میبینیم که سؤالی مثل اینکه «خانهات در کجای شهر است» فقط متعلق به ایران است. برای من باورنکردنی است اما یکی از شاگردهایم برایم میگفت که میخواسته خانم و آقایی را با هم آشنا کند، بعد آن خانم با او تماس گرفته و گفته است که «تو خجالت نمیکشی که اینقدر مرا انسانی چیپ میبینی و آدمی را به من معرفی کردهای که با 206 دنبال من آمده است؟!» این اتفاقی واقعی، جدی و ترسناک است. همه ما بدون اینکه بدانیم در این ابتذال فرو میرویم یا بهتر است بگویم بیشتر جامعه چنین تفکری دارد. اگر درصدش را با جوامع دیگر مقایسه کنیم خیلی هولناک است. این فقط بخشی از ماجراست. ابتذال در سلیقه، روابط یا موسیقی که میشنویم بخشی دیگر است. ما در حجمی از فروپاشی اخلاقی به سر میبریم که خجالتآور است. از برخوردی که با هم در خیابان داریم، بگیرید تا نگاهی که به زن داریم. به نظرم دنیای مجازی دقیقا آینهای از جامعه ماست. یک نفر مطلبی ورزشی مینویسد و حجم عظیمی از انسانها میآیند و فحاشی میکنند. درباره جامعه بازیگران و هنرمندان به قدری نظرات فجیع در فضای مجازی مطرح میشود که چیزی جز رکیکبودن در آنها نمیبینی. البته فکر میکنم در این بحثها از مسئله تئاتر فاصله گرفتیم اما بیربط هم به بحث ما نیست. اتفاقا در نمایش شما که مسائل اجتماعی را بیان میکند، این حرفها حاشیه نیست. به نظر شما این موضوع که هرکس دریافتی داشته باشد و حرفی را از نمایش بگیرد چقدر مهم است یا بهتر بگوییم تأثیرگذاری اثر بر روی مخاطب چقدر اهمیت دارد؟ به نظرم خیلی مهم است و فکر میکنم این حرف شوخی است که بگویم برایم دو مخاطب هم کافی است! معلوم است که همه به توجه مخاطب نیازمندیم. اصلا منظورم این نیست کار مبتذل بسازیم که فقط هدفش کشاندن مخاطب به سالن باشد. خیر، خودم در صحبتهایم ابتذال را نقد کردم. من میگویم مخاطب مهم است. درست است که مخاطب همه چیز نیست اما من که تحصیلات تئاتری هم دارم وقتی برخی از کارها را میبینم، هیچ چیز را نمیفهمم، یعنی اگر کسی از من بپرسد قصهاش چه بود، نمیدانم. میپذیرم بعضی از کارها قرار نیست قصه داشته باشند اما از آن سو زیباییشناسی اثر را هم نمیفهمم. میروم و کاری را میبینم اما نه تصاویرش برایم جذاب است، نه قصهاش جذبم میکند و نه میفهمم اساسا چیست. اتفاقی که دنیای مجازی برای ما آورده این است که نظر مخاطب سریع منتقل میشود. بدین معنا که وقتی کارگردان به خانه میرود و میبیند که تعدادی او را ستایش کردهاند، فکر میکند اتفاقی که باید در تماشاچی رخ بدهد، افتاده و دیگر تمام است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.