اروپا و برجام
علاءالدین وحیدغروی. مدرس دانشکده روابط بینالملل
پیش از پرداختن به وضعیت کنونی روابط سیاسی-اقتصادی اتحادیه اروپا با جمهوری اسلامی ایران در دوره پسابرجام، لازم است نگاهی هرچند کوتاه و گذرا به سابقه تاریخی روابط ایران و اروپا در چند قرن گذشته داشته باشیم تا در پرتو این پیشآگاهی، بتوانیم تحلیلی درست از وضعیت کنونی به دست آوریم. در دورانی که از سلطنت خاندان صفویه آغاز شد و تا پایان دوره زندیه ادامه داشت، ورود فرستادههای کشورهای اروپایی به دربار شاهان ایرانی به مناسبتهای مختلف مانند جلوس شاه جدید به تخت سلطنت یا مرگ پادشاه و در مواقعی برای انعقاد عهدنامه یا تسلیمنامه صورت میگرفت. مهمترین سفارت اروپایی در دوران پیش از تأسیس رسمی سفارتخانهها (در ابتدای قرن نوزدهم) به سلطنت شاه عباس صفوی برمیگردد. سه اشرافزاده انگلیسی به نامهای سر رابرت، سر آنتونی و سر توماس به نمایندگی از اروپای مسیحی به دربار شاه عباس در اصفهان وارد شدند تا شاه عباس اول (کبیر) را به جنگ با دولت عثمانی ترغیب کنند تا کشورهای اروپای مسیحیای که از حملات نیروهای عثمانی به سرزمینهای خود به ستوه آمده بودند، نفس راحتی بکشند. این مأموریت با موفقیت همراه بود و فراتر از اهداف اولیه انگلیسیها بود؛ چراکه شاه صفوی برادران شرلی را بهعنوان سفرای خود برای مذاکره و گشودن باب روابط به پایتختهای اروپایی گسیل کرد. در سالهای آغازین قرن نوزدهم دولت بریتانیا سفارت خود را در تهران گشود تا بتواند بهعنوان دژی مستحکم سیاستهای دولت استعماری را در کشوری که به خاطر هند بریتانیا به کشور حائل معروف شده بود، اعمال کند. از آن پس، دیگر کشورهای اروپایی بهتدریج سفارتهای خود را در تهران دایر کردند؛ هرچند تعیینکننده میزان رابطه دیگر دولتهای اروپایی با دربار ایران در مقطع تاریخی منتهی به جنگ جهانی اول، دو دولت روس و انگلیس بودند. بر همین منوال آلمان بهخاطر بهدستآوردن قدرت فزاینده سیاسی و تسلیحاتی و رقابت با بریتانیا، چند دهه از داشتن رابطه گرم با ایران محروم بود و دیگر دولتهای اروپایی مانند بلژیک نیز خود را با سیاستهای بریتانیا در ایران هماهنگ میکردند تا بتوانند سهمی از بازار ایران را به دست آورند. پس از جنگ جهانی دوم، بهویژه پس از کودتای 28 مرداد 1332 و حضور آمریکا به عنوان قدرت برتر در صحنه سیاسی ایران، متحدان اروپایی آن کشور نیز روابط مودتآمیز خود را با ایران حفظ کردند. در سالهای آغازین پس از انقلاب تا بحران گروگانگیری و به دنبال آن شروع جنگ تحمیلی، روابط اروپا با ایران تحت تأثیر سیاستهای آمریکا قرار گرفت؛ ولی به استثنای انگلیس، در دیگر سفارتهای اروپایی در تهران بسته نشد. نکته درخورتوجه این است که دولتهای اروپایی پس از پیروزی انقلاب در سال 1979، نگرش مداخلهگرایانه و سلطهطلبانه خود درباره جمهوری اسلامی ایران را بازنگری کردند تا بتوانند جایگاهی در روابط خارجی ایران داشته باشند. حضور قدرتمندانه ایران در مذاکرات هستهای با قدرتهای جهانی، جایگاه ایران را ارتقا داده و با وجود ناخشنودی رژیم صهیونیستی و ارتجاع عرب، اروپاییها با شتاب راه تهران را در پیش گرفتند تا با کشوری که در قامت یک قدرت منطقهای در صحنه سیاسی خاورمیانه ایفای نقش میکند، رابطه مودتآمیز برقرار کنند. کشورهای عضو اتحادیه اروپا در یک دهه گذشته و به بهانه فعالیتهای هستهای ایران، روابط سیاسی و اقتصادی خود را به حداقل رسانده و تا حلوفصل این مسئله در انتظار ماندند. بااینهمه، اشتیاق اروپاییها برای گسترش روابط اقتصادی به حدی بود که حتی منتظر امضای توافق نهایی نمانده و هیأتهای اقتصادی خود را روانه تهران کردند. پیشبینی تحلیلگران اقتصادی اروپایی درست از آب درآمد و کسانی که زودتر آمده بودند، بهتر از سوی مقامات ایرانی استقبال شدند. از سوی دیگر، به شتابزدگی اروپاییها در اعزام هیأتهای اقتصادی به ایران از سوی مقامات آمریکایی انتقاد شد؛ ولی در این سوی آتلانتیک گوش کسی بدهکار این حرفها نبود. هیأتهای اقتصادی بسیاری که صاحبان صنایع و سرمایهگذاران بزرگ در آنها حضوری پررنگتر داشتند، موافقتنامههایی را با طرف ایرانی منعقد کردند تا در مرحله بعد و پس از رفع موانع بانکی برنامهها را آغاز کنند. در 28 فروردین سال جاری، خانم فدریکا موگرینی، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، به همراه هفت کمیسیونر اتحادیه اروپایی به تهران آمد تا ضمن ارزیابی مسائل اجرائی برجام، روابط همهجانبه کشورهای عضو اتحادیه را با ایران گسترش دهد. حضور کمیسیونرهای: «بازار داخلی و صنعت»، «حملونقل»، «اقلیم و انرژی»، «پژوهش، علوم و نوآوری»، «آموزش، فرهنگ، جوانان و ورزش»، «کمکهای بشردوستانه و مدیریت بحران»، «محیط زیست، امور دریانوردی و ماهیگیری» بهوضوح نشان داد که اروپای واحد، فارغ از آنچه در آنسوی آتلانتیک میگذرد، به دنبال کسبوکار خودش است! باید حوزه تعاملمان باز باشد تا با گفتوگو بتوانیم نقاط مشترکی بیابیم. این تعامل در حرف و عمل باید سازنده باشد. برای تسهیل همکاریهای بیشتر و با هدف افتتاح نمایندگی اتحادیه در ایران، تیمی از بخش روابط عمومی اتحادیه در تاریخ 22 آوریل 2016 به تهران وارد شده و در سفارت هلند مستقر شد. تحرکات اروپاییها در گسترش روابطی با ایران که اغلب اقتصادی است، به گرمی از سوی دولت و بخش خصوصی استقبال شده و بازار خسته از رکود و دلآزرده از سلطه بلامنازع کالاهای چینی و... به این رویکرد با لبخند پاسخ داد. اما در بخش دولتی نیاز حیاتی برای جلب سرمایهگذار در بخشهای زیربنایی مانند انرژی، حملونقل و صنایع مادر موجب دلگرمی دولتمردانی شد که افت تولید و تعطیلی بخشی از صنایع تولیدی دغدغه آنان است. با وجود ژستهای منفی از سوی عوامل افراطی و لابی صهیونیستی در آمریکا که تا حدودی باعث موضعگیریهای منفی و دوگانه دولت اوباما درباره فعالیتهای بانکی شده و نزدیکی به بازار ایران را برای سرمایهگذاران اروپایی همراه با خطر نشان میدهد، از شدت ترافیک شرکتهای بزرگ اروپایی به تهران کاسته نشده است. سفر اخیر دکتر ظریف، وزیر خارجه، به برخی پایتختهای اروپایی و استقبال گرم سران این کشورها بهویژه استقبال فرانسوا اولاند، رئیسجمهوری فرانسه، از وی به مانند یک رئیس دولت، نشان از آن دارد که اروپا برای داشتن رابطه گرم با ایران در دوران پسابرجام، هیچ محدودیتی قائل نیست. باید این واقعیت را بپذیریم که در شرایط بینالمللی حاضر که جهان به سوی چندقطبیشدن پیش میرود، اتحادیه اروپا چشم و گوش بسته با فرمان کاخ سفید حرکت نمیکند و با درک جایگاه راهبردی ایران در معادلات منطقهای و جهانی، تصمیم خود را برای تعامل هر چه بیشتر با ایران گرفته است. بدون شک، خروج انگلیس از اتحادیه اروپا، نه تنها تأثیری منفی بر نوع و میزان روابط ایران و اتحادیه نخواهد گذاشت بلکه اروپای منسجم و بدون یک شریک پر مسئله و متأثر از سیاستهای کاخ سفید، در درازمدت برای ایران بهتر خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.