در یکسالگی برجام و در لابهلای کنایههای مخالفان روحانی به گوش میرسد
تأكيد بر تبيين دستاوردهای توافق بزرگ
یکسال از برجام گذشت. یک سال پرحاشیه، از توافقی که آن را تاریخی خواندند و بزرگ دانستند. حالا دولت روحانی مانده و سیل کنایهها، نقدها و انتظارات کوچک و بزرگی که از سوی مخالفان و منتقدانش هرروز بهگوش میرسد و در سالگرد اين رويداد جهاني، به اوج خود رسيد. بیست و سوم تیر سال گذشته بود که نمایندگان کشورمان و شش قدرت جهانی (آمریکا، روسیه، چین، بریتانیا، فرانسه و آلمان) بر سر پرونده فعالیتهای هستهای ایران و برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بهتوافق رسیدند و اجرائیشدنش را از ۲۶ دی سال گذشته رسما کلید زدند. حالا حامیان دولت میگویند، توافق هستهای ایران با غرب، بزرگترین دستاورد دولت روحانی و نقطه قوت کارنامه دولت یازدهم است. آنها آشتی ایران با جامعه بینالمللی و تبدیلشدن ایران به یک قدرت منطقهای را ثمرات برجام میدانند و وعده میدهند گشایش اقتصادی در راه است. درمقابل اما مخالفان تندروی دولت، همه امور کشور را به برجام گرهزده و حصول و بروز کاستیهای کشور را در سایه برجام میدانند و میگویند حالا که یکسال گذشت چرا چنین و چنان نشد؟ میگویند چرا بیکاری پابرجاست؟ سرمایهگذاران خارجی به سمت ایران نیامدند؟ بانکها چرا هنوز شرایط معاملات بانکی جهانی را کامل و جامع ارائه نمیدهند؟ حرفشان این است که توافق هستهای تغییری در وضعیت اقتصادی ایران به وجود نیاورده و بخش بزرگی از تحریمها درعمل برداشته نشده است. دراینمیان اما سایه انتخابات ریاست جمهوری دوازدهم و رقابتهای انتخاباتی آن، برجام را به اهرم دوسره برای دولت تبدیل کرده است که هم میتواند سبب جلب اعتماد مجدد مردم به حسن روحانی شود و هم سبب رویگردانی مردم از او و کابینهاش. بههمیندلیل است که حسن روحانی و کابینهاش، خود میداندار نقاط ضعف و قوت برجام شدهاند و پیشگامی در نمایش ثمرات مثبت و منفی این توافق جهانی را عهدهدار شدهاند. در همین راستا هم بود که رئیس جمهور در یکسالگی برجام در جلسه هیأت دولت ضمن تأکید بر اینکه ایران به عهد خود در توافق هستهای پابرجا و متعهد است، گفت: «اگر روزی 1+5 بخواهد از تعهدات خود سر باز بزند، ما کاملا آمادگی داشته و از لحاظ توانمندی هستهای در شرایطی هستیم که در زمان کوتاهی میتوانیم به نقطه مطلوب خود دست پیدا کنیم». محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان، هم همان روز در صفحه رسمی توییتر خودش از یکسالهشدن برجام نوشت و تأکید کرد: «با اجرای بیرمق تعهدات، پیشرفتی حاصل نخواهد شد». حمید بعیدینژاد، مدیرکل امور سیاسی و امنیت بینالمللی وزارت امور خارجه، هم نشست مطبوعاتی برگزار کرد و گفت: «روند اجرای برجام در مجموع تا حدی رضایتبخش بوده به دلیل اینکه با وجود مشکلات، فرازونشیبها و ابهامات موجود تا این لحظه برجام نقض نشده است و تلاش برای رفع مشکلات ادامه دارد و ایران به هیچ چیز جز اجرای کامل برجام رضایت نخواهد داد». همچنین سیدعباس عراقچی، رئیس ستاد پیگیری اجرای برجام، هم اخیرا گزارش 42 صفحهای اجرای سهماهه دوم برجام را در پنج سرفصل به کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس ارائه کرد. «امور مربوط به فعالیتهای هستهای»، «ازبینرفتن مبانی سیاسی و حقوقی تحریمها»، «رفع تحریمها در عمل»، «محدودیتهای غیربرجامی» و «سایر مشکلات و چالشها» سرفصلهای این گزارش هستند. گشایش فضای اقتصادی آری یا خیر؟ در کنار همه موارد بالا، گشایش فضای اقتصادی مهمترین دلیل تمایل مردم ایران برای حصول برجام بود که حالا به سرنیزه تیز انتقاد مخالفان برجام تبدیل شده است. آنها میگویند برجام هیچ دستاورد اقتصادی نداشته و مردم و مشکلاتشان باقی است. در همین راستا پرویز سروری، قائممقام جمعیت رهپویان انقلاب اسلامی، معتقد است باتوجه به سوابقی که ما از کشورهای 1+5 و غربیها در دبهکردن سراغ داریم، اکنون دولت متوجه شده که دیگر نمیتواند روی برجام، دستاوردهای اقتصادی آن و بهویژه رفع تحریم تکیه کند، بنابراین در حال آمادهکردن افکارعمومی است. او كه حالا به جاي مجلس شوراي اسلامي در شوراي شهر تهران روزگار ميگذراند، با اشاره به اینکه اظهارات دولتیها که رفع مشکل آب را هم به رفع تحریمها گرهزده بودند، یادآور شد: این در حالی است که آنها اکنون باید مردم را آماده و توجیه کنند که اتفاق خاصی قرار نیست بعد از برجام بیفتد و اتفاقاتی هم که افتاده، صرفا نسیه است چراکه ما هر چه داشتهایم خرج کرده و اقدامات لازم را انجام دادهایم و آژانس هم این نکته را تأیید کرده است. نماینده پیرانشهر در مجلس دهم نیز با بیان اینکه وضعیت معیشتی مردم پس از برجام تغییری نکرده است، گفت: ما همچنین مشکلات ساختاری در زمینه کسبوکار داریم و ساختار داخلی اقتصاد کشور نیاز به بررسی دارد. خضری معتقد است از سوی طرف مقابل در برجام کارشکنی صورت گرفته، چراکه یکسال از برجام گذشته است اما شرایط حاکی از آن است که به نتایج مدنظر برجام دست پیدا نکردهایم. به گفته او لغو فروش بویینگ به ایران و بلوکهشدن دو میلیارد دلار ایران ازسوی آمریکا، خود مصداق نقض برجام است و ما نیاز به راهکار بینالمللی در این زمینه داریم. این دست اظهارات ازسوی نيروهاي داخلي كه قاعدتا بايد متوجه گذار كشور از شرايط خاص دوران احمدينژاد به شرايط باثبات امروز باشند، در شرايطي مدام تكرار ميشود كه سایت معتبر اقتصادی کوارتز گزارش داده است: «اقتصاد ایران پس از توافق هستهای به آرامی خود را بازسازی میکند اما دو تغییر عمده و رؤیتشده اقتصاد ایران پس از دستیابی به توافق هستهای، یکی افزایش صادرات نفت است که تقریبا از زمان برداشتهشدن تحریمها تاکنون دو برابر شده و دیگری افزایش قراردادهای تجاری متعدد با شرکتهای خارجی و سرمایهگذاریهای متعدد آنها در مذاکرات با ایران است». کوارتز ضمن انتشار برخی آمارهای موجود در شاخصهای اقتصادی ایران پیش و پس از توافق برجام تأکید کرد اقتصاد ایران از زمان توافق برجام بهبود یافته است. البته واقعیت این است که برجام، با جلوگیری از ادامه و تشدید تحریمهای خارجی، اقتصاد ایران را به «شرایط طبیعی» آن در طول سه دهه گذشته بازگرداند. در این مدت، اقتصاد ایران با عوارض توسعهنیافتگی مانند تورم، بیکاری، رکود، نابرابری درآمد و رشدنیافتگی دستبهگریبان بوده و این عوارض فقط در دورههای رونق بازار نفت، دستکم برای بعضی قشرهای جامعه به طور موقت کاهش یافته است. در همینراستا هم برخی دیپلماتها و سرمایهگذاران غربی تخمین میزنند در یک دهه تولید ناخالص داخلی، ایران ممکن است از ترکیه و عربستان سعودی پیشی بگیرد. در همینراستاست که میتوان گفت پس از توافق، چشمانداز وسیعی برای اقتصاد ایران وجود دارد و ایران را در فضای رشد اقتصادی قرار میدهد. کنایههای برجامیِ رقبای روحانی اکنون با وجود گذشت یک سال از برجام و رکود اقتصادی و شرایط سخت معیشت مردم، زبان نقد مخالفان برجام تندتر و گزندهتر شده است؛ ازجمله این انتقادات میتوان به سخنان اخیر محمود احمدینژاد در گردهمایی هوادارانش در ملارد کرج اشاره کرد که در نقد برجام به دولت روحانی کنایه زد. او با طرح این پرسش که «از شما میپرسم کسی که عزت دارد چه ندارد؟»، گفت: «فرض کنید یک انسان ذلیل در کاخ سفید نشسته است، او چه دارد؟ او حتی انسان هم نشده است. اگر به عبودیت دیگران تن بدهیم، ذلت را پذیرفتهایم و به فرد دیگری آویزان شدهایم که خودش را هم نمیتواند راه ببرد. کسی که عزت را به یک جو و صندلی و مقام میفروشد، کجا عزت دارد؟ عدالت ضامن عزت است، مگر میشود بگوییم عدالت نیست ولی عزت داریم؟ یکی از نشانههای عزت، خدمت به مردم مظلوم و تواضع در برابر آنها و ایستادن در برابر مستکبران است، اما عدهای برعکس عمل میکنند». خطوط قرمز و برجام نقد دیگری که به برجام وارد میشود، نادیدهگرفتن برخی خطوط قرمز جمهوری اسلامی از سوی مذاکرهکنندگان هستهای کشورمان در مسیر یکسال گذشته برجام است؛ از جمله اینکه علیاکبر ولایتی، مشاور امور بینالملل رهبر معظم جمهوری اسلامی و عضو هیأت نظارت بر برجام، دراینباره به یک خبرگزاری گفت برخی از شرطهای رهبر جمهوری اسلامی در اجرای برجام رعایت نشده و مذاکرهکنندگان «تا جایی که میتوانستند» آنها را رعایت کردند. اما حمید بعیدینژاد گذشتن از خطوط قرمز ترسیمشده ازسوی رهبری توافق هستهای را تکذیب کرد و مدعی شد در اجرای برجام «شروط رهبری نعلبهنعل اجرا میشود». جهان برجام را چگونه میبیند؟ در کنار نقدهای داخلی به برجام، وجه مشترک رسانههای معتبر جهانی در ارزیابی برجام، پذیرش افزایش نقش ایران به عنوان یک بازیگر مؤثر در سطح منطقهای و جهانی پس از توافق هستهای برجام است. واشنگتنپست در سالگرد توافق هستهای ایران و شش قدرت جهانی، با انتشار گزارشی با عنوان «چه کسی به آنچه میخواست دست پیدا کرد؛ یک سال بعد از توافق هستهای» در حوزههای مختلف متأثر از توافق هستهای به تحلیل پیروز آن حوزه پرداخت و از این طریق بر برد-بردبودن این توافق صحه گذاشت. در این گزارش گفته شده است دولت اوباما به هدف اصلیاش از این توافق یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای رسید و دستاورد ایران از برجام را تبدیلشدن این کشور به یک بازیگر مؤثر منطقهای خواند و نوشت ایران به عنوان یک بازیگر منطقهای، اعتبار زیادی را پس از فرجام کسب کرد. از سوی دیگر، خبرگزاری قطری الجزیره نیز در مقالهای با نام «ایران در آینده بر خاورمیانه مسلط خواهد شد»، نوشت: «برجام سبب شده است ایران قویتر و پیشروتر از قبل در منطقه حضور داشته باشد». نگاه دولت به پسابرجام درنهایت اینکه به نظر دولتمردان آنچه مسلم است، برجام در مسیر اجرا با موفقیتها و چالشهایی مواجه بوده است. با رفع تحریمهای مرتبط با هستهای، که بخش عمده تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران را تشکیل میداد، گشایشهای قابلتوجهی در حوزههای مختلف اقتصادی صورت گرفته است. چالش عمده دراینباره زمانبربودن بازگشت به شرایط پیش از تحریم است. البته با توجه به زمینهسازیهای آمریکا و غرب برای اعمال تحریمها از سالهای میانی دهه 80 و مدتها قبل از شروع مرحله آخر تحریمها در سال 90، نیز شرایط روابط اقتصادی خارجی کشور نامناسب بوده و روابط اقتصادی و بهویژه بانکی ایران با غرب بسیار محدود بوده است. بنابراین بازگشت به شرایط نسبتا عادی اقتصادی و بانکی نه فقط وابسته به رفع مقررات تحریمی است که تا حد قابلتوجهی حاصل شده است، بلکه نیازمند رفع شرایط روانی تحمیلی بر مؤسسات بانکی و پولی است که حتی قبل از وضع مقررات تحریمی حاکم بوده و مانع روابط اقتصادی بوده است. همچنین مشکلات و چالشهایی بر سر راه بهرهگیری بهینه کشور از رفع این تحریمها وجود دارد که عمدتا ناشی از محدودیتها و موانع غیربرجامی است ولی تأثیرات اجتنابناپذیر خود را بر انتفاع کشور از شرایط پسابرجام میگذارند. دومين گزارش سهماهه تفصيلي وزارت خارجه به مجلس درباره برجام كه به دستاوردها و تنگناهاي اجرا بهدقت اشاره كرده است و حضور ظريف و معاونانش در كميسيون امنيت ملي و سياست خارجي مجلس، بخش ديگري از تلاشها براي اقناع تفكرات خاص در زمينه نگرش ملي به توافقي است كه به باور بسياري از تحليلگران، نهايت امتيازگيري ايران در مقابل شش قدرت مسلط جهاني با زبان مذاكره بود. ---------------------------------------------- مناظره در شب تولد برجام برنامه تیتر امشب شبكه خبر در شب يكسالگي برجام، ميزبان ناصر هاديان، استاد شناختهشده دانشگاه تهران و مهدي محمدي، فعال رسانهاي اصولگرا، بود كه در مقطعي همراه تيم مذاكرهكننده هستهاي در دوران سعيد جليلي بود. ناصر هادیان درباره نحوه مذاکرات متقابل ایران و 1+5، گفت: رفتار طرف مقابل یک انسجام استراتژیک داشته در حالی که طرف ایرانی این انسجام استراتژیک را نداشته است. مهمترین دستاورد برجام برونرفت ایران از بنبست استراتژیک از سوی طرف مقابل بود. برجام این امکان را به ما داد تا از راهی که غرب پیشپای ایران گذاشته بود، رهایی یابیم. برجام ما را در مسیر غیر امنیتسازی قرار داد بهطوریکه پیش از آن، ما در بنبست کامل امنیتی قرار داشتیم و حتی در دولت قبل گزینه امنیتیشدن قوت گرفت تا اینکه پرونده ایران به شورای امنیت فرستاده شود و به معنی ساده تهدید بزرگی برای امنیت جهان به حساب آمدیم. حتي كمك به دوستان ما در منطقه، امكانپذير نبود. این کارشناس مسائل سیاسی افزود: از سوی دیگر، ما در برجام توانستیم روابط ایران با جهان را به صورت عادی درآوریم، در ادامه مسئله منطقه نیر حائز اهمیت بود، دوستان ما از سوی غرب تحتفشار قرار داشتند و منطقه نیز بهطور کامل ناامن و درگیر کشمکش بود و همین امر ایران را در شرایط ویژه قرار میداد. درنهایت ما تحریمها را داشتیم که برجام توانست بخشی از آن را تعدیل کند اگرچه برخی دیگر به طور کامل ناقض روح برجام بود که متأسفانه همچنان پابرجاست، اما بههرصورت بخشی از تحریمها لغو شد، درمجموع ما برجام را مثبت ارزیابی میکنیم. وی ادامه داد: انتظارات ما در برجام برآورده نشد و باید ببینیم چرا این توافقات به نتیجه نرسید؛ این مذاکرات فقط بخشی از اهداف ما بوده نه همه اهداف، ما به دنبال جلوگیری از وقوع جنگی ویرانگر بودیم و البته در کنار آن، لغو تحریمها نیز برای ما بسیار مهم بود، از سوی دیگر، نتانیاهو از برجام بهعنوان یک اشتباه تاریخی یاد میکند و حتی ترامپ نیز با برجام مخالف بود، آنها ایران را در کنار رینگ انداخته بودند و اعتقاد داشتند اگر فشارها بیشتر میشد حتما نتایج دیگر حاصل میشد. به هر تقدیر، آمریکا پس از اوباما فشارها را بر ایران افزایش میدهد اگرچه برجام به قوت خود پابرجا میماند، اما مراحل اجرای برجام دشوارتر میشود. در مرحله بعد آمریکای بعد از اوباما، قوانینی را دنبال میکند تا نظام تحریمها را تقویت کند و درنهایت تحریمها را به سطح ایالتها میکشاند تا با افزایش نظام تحریمهای ضدایرانی، پای دولت آمریکا وسط نیاید، حال باید خود را آماده این مراحل کنیم و نباید اجازه دهیم تا فضای ایران در دنیا امنیتی شود. وی افزود: عربستان در دنیا امروز بیشتر از اسرائیل علیه ایران سمپاشی میکند اگرچه اسرائیل نیز بیکار ننشسته و اقداماتی صورت داده است. برجام باید دوباره مطالعه شود زیرا کارشکنیهای زیادی صورت گرفته و باید اعتراضات بیشتری از سوی مقامات ایرانی صورت گیرد. آمریکا به این جمعبندی رسیده ایران بازیگری حسابگر است و تصمیمات نیز بر حسب سودوزیان صورت میگیرد و این نتیجه پس از 30 سال محقق شده است. مهدی محمدی، دیگر کارشناس برنامه، گفت: اگر قرار نبود تحریمها به طور کامل لغو شود، دلیلی برای مذاکرات برجام نبود. ما در برجام امتیازهای بزرگی به طرف مقابل دادیم این اعطای امتیازها در جهت لغو تحریمهایی بود که محقق نشد. آمریکا در برجام نشان داد دیدگاهی کاملا خصمانه نسبت به ایران داشته و دارد و دیدگاه ملت ایران در این سی و اندی سال کاملا درست بوده است. بانکهای بزرگ اروپایی هیچکدام با ایران کار نمیکنند و آنهایی هم که کار میکنند، توانایی مبادلات ارزی با ایران را ندارند. سوییفت باز است اما بانکی وجود ندارد که از این طریق با ایران دادوستد کند. در حوزه نفت، فروش ما بیشتر شده است. اما همچنان پول نفت را نمیتوانیم دریافت کنیم، بلکه در کشورهای دیگر بلوکه میشود. مطالبات نفتی ایران فقط یک میلیارد دلار بوده که آن هم وارد ایران نشده و سایر مطالبات نیز وصول نشده است. بانکهای محلی آسیا نیز حاضر نیستند با ایران کار کنند و امارات نیز مبادلات مالی با ایران ندارد و حتی چکهای بانکی ما را وصول نمیکنند. درکل فهرست تحریمها نهفقط کمتر نشده، بلکه 10 مورد دیگر هم به آن اضافه شده. ما مذاکره کردیم تا مشکلات کشور حلوفصل شود که نشد در غیر اینصورت ما که به دنبال لبخند غرب نبودیم. این تحلیلگر سیاسی افزود: از منظر استراتژیک، متن برجام مینگذاریشده و بخشی از آن نیز بیدقتیهایی دارد و مشکلات کنونی کشور ما ناشی از همین بیدقتیهاست. توازن در متن برجام وجود ندارد. طرف مقابل همه آنچه را که میخواسته، گرفته و حال ایران از آمریکا میخواهد تحریمها را بردارد، چرا؟ آمریکا چرا باید تحریمها را بردارد؟ برجام به آمریکا نشان داد نظام تحریمها جواب میدهد بنابراین از همین ابزار برای لبنان و سایر کشورهای منطقه نیز استفاده میکند، زیرا از همین نظام در سایت ایران نتیجه گرفت. وی افزود: هزینه نقض برجام برای طرف مقابل صفر بوده است زیرا آمریکا عملا هزینهای نپرداخته است، بلکه در بسیاری از موارد مقامات ایرانی تریبون عملکرد آمریکا بودهاند. از سوی دیگر، دولت نیز کاری نکرد تا به آمریکا بفهماند گزینه تحریمها عملا ناکارآمد است، بلکه به آمریکا ثابت کرد از اینجا به بعد از طریق همین گزینه میتواند به اهداف بیشتری هم دست یابد. ما با عملکردمان مواردی را به آمریکا یاد میدهیم که میتواند برای ما گران تمام شود، زیرا آمریکا در حالحاضر در مرحله آموزش است و از رفتارهای ما، سیاستهای راهبردی آینده را ترسیم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.