|

در ستایش سیدمحمد بهشتی

آينده را در زمان حال مي‌بيند

عليرضا سميع‌آذر

خدمات ارزشمند و مثال‌زدنی سیدمحمد بهشتی به فرهنگ، هنر و معماری ایران بر کسی پوشیده نیست. شاید کسی هم از این جهت در میان نسل حاضر قابل‌مقایسه با ایشان نباشد. اما قصد من این است که در این نوشتار کوتاه به شخصیت متمایز وی اشاره کنم و نکاتی را یادآور شوم که به اندازه همان خدمات و دستاوردهای ایشان مثال‌زدنی است، اما شمار اندکی تنها در میان نزدیکان وی بر آن واقف‌اند. خوشبختانه ما در دهه‌های اخیر شخصیت‌های بزرگ‌ و ارجمند در میان مسئولان بسیار داشته‌ایم، ولی حاصل تلاش و اهتمام آنها ضرورتا سازنده و پیش‌برنده نبوده است. خیلی از افراد مهمی که مسئولیت‌های کلیدی هم داشتند، همچنان نزد عده‌ای محترم و گرامی هستند، اما نتایج کار آنها در یک ارزیابی منصفانه حتی برای دوستدارانشان هم چندان قابل‌دفاع نیست. بدون تعارف حاصل کار خیلی از شخصیت‌های خوب در مجموع بد بوده و برای همین هیچ‌کس حسرت بازگشت آنها به مسئولیت قبلی‌شان را ندارد. این روند در عرصه فرهنگ یک قاعده بوده است، چراکه بیش از هر حوزه دیگری بر موجه‌بودن فرد مسئول- آن هم با معیارهای کاملا سلیقه‌ای- تأکید و از لزوم کارآمدی وی غفلت شده است. در نتیجه طومار بلندی از اسامی اشخاصی شکل گرفته که به نظر می‌رسید شایسته و متعهد بوده‌اند، ولی ماحصل کارشان قابل‌دفاع نبوده و گاه در حد فاجعه بوده است. این قاعده مدیریت در عصر رمانتیک و ایدئولوژیک به‌دور از عقلانیت است. استثنا‌ها بر این قاعده بسیار اندک بوده‌اند و شاید در رأس همه بتوان به سیدمحمد بهشتی اشاره کرد که با شخصیتی والا و خردمند، کارنامه‌ای درخشان به تأیید همگان در دوره‌های متمادی و عرصه‌های متنوع از خود نشان داده است. او در ادوار مختلف مدیریتش در صداوسیما، بنیاد فارابی و سازمان میراث‌ فرهنگی به‌خوبی نشان داد که قادر است یک کشتی توفان‌زده را از میان امواجی سهمگین عبور دهد. بزرگ‌ترین وجه شخصیتی او، نوعی درایت است که به موجب آن وضعیت موجود را به‌درستی معنا می‌کند تا با توجه به محدودیت‌ها و امکانات، منطقی‌ترین راهبردهای متناسب با تعریفی معقول از شرایط زمانه به کار گرفته شود. این توانایی در همه‌جا شخصیتی محوری به ایشان می‌داد؛ یک ستون استوار که بر عقلانیتی معتدل متکی است؛ گو اینکه از زاویه خاص برخی اشخاص ذی‌نفع ممکن بود با انتقادی هم مواجه باشد. اکنون خیلی ساده است که با نگاهی ایده‌آلیستی به دستاوردهای دوره‌های مختلف وی با تردید و بدبینی بنگریم، اما کافی است آنها را با وضعیت مسئولان مشابهی مقایسه کنیم که ماحصل کارشان در تنگناها چیزی جز متوقف‌ماندن نبود. سیدمحمد بهشتی به سرمایه‌های فرهنگی کشور و میراث عظیم پیشینیان همواره با نگاه فخر و ستایش نگریسته است. برای او سنت و میراث گذشتگان حکایتی است از اوج تکامل بشری. در کلام و نوشتار او همیشه این اعتقاد موج می‌زند که عقل و حکمت پیوسته بر اخلاق و آفرینش‌های ایرانیان حاکم بوده؛ بسیار بیشتر از دوره معاصر، بخش عمده‌ای از پژوهش‌‌ها و تراوشات ذهن ایشان صرف کشف همین حکمت و خردمندی شده که در هنر، معماری و شیوه زندگی ایرانی تبلور یافته است. طبیعی است که او با این دیدگاه همواره در پی احیای گذشته و تحکیم میراث ملی باشد. جامعه‌ای که با روش و منش او هدایت شود، پیوسته به دنبال احیای سنت، ارزش‌های ملی و میراث کلاسیک است و در نوعی عشق‌ورزی نهادینه‌شده نسبت به گذشته سیر می‌کند. آرمان‌های این جامعه در والایی گذشته‌ها و شکوه کلاسیک جست‌وجو می‌شود اما در عین حال از لوازم حیات امروزی هم چیزی به غفلت رها نمی‌شود؛ همچنان که او در ظاهر اتفاقا فردی مدرن است، اما در پند و توصیه‌ها بیشتر معطوف به گذشته‌هاست. در جامعه‌ای که او در لابه‌لای گفته‌هایش تجسم می‌کند، دیالوگ‌ مستمری بین نوگرایان و سنت‌گرایان در جریان است؛ بین اصالت‌گرایان و ترقی‌خواهان، بین سنت و مدرنیسم و بین جوان و پیر. بهشتی هرجا که بوده، خردمندی و حکمت را در آنجا بسط داده و منشأ تأثیرات ماندگار شده است. شکی نیست که او در حوزه دیگری به غیر از سینما، تلویزیون و میراث فرهنگی هم می‌توانست همین دستاوردها را با خود به ارمغان آورد. شخصیت خردمند و نقدپذیر او، به‌دور از تعصب و جزم‌اندیشی مصلحت هر زمان را به نیکی یافته و توصیه می‌کند؛ اگرچه در زمانی دیگر بدون در‌نظر‌گرفتن شرایط، ممکن است قابل‌نقد به نظر برسد. او به نیکویی آینده را در زمان حال می‌بیند، همچنان‌ که حال را در گذشته جست‌وجو می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.