یك روایت از «گروهبندی آدمهایی كه میخواهیم از كنارشان بگذریم»
در شكار سایه
شيما بهرهمند
«نقد كاملا بیفایده است. مهم پیوند با حركت نهفتهای است كه حتی اگر وجود نداشته باشد، واقعی است.»1 ادبیات در دوران معاصر زمانی معنا دارد كه ماشینِ بیان، مقدم بر محتواها باشد، تنها زمانی كه پیادهسازی نیروها و جریانهای اجتماعی و تحلیل آنها، بهشكل پیشآگاهی از آنها عمل كند. ادبیات نیروهای موجود و مؤثر اكنونِ آینده را شناسایی كرده و با نشاندن قطعات و واحدها بر «خط گریز»، آنان را با قطعات همجوارشان به پرواز درمیآورد. این واحدها/ قطعات، به عاملان یا پیچومهرههای چفتكننده یك چیدمان بدل میشوند. برای نمونه در آثار كافكا این قطعات ربطدهنده چیدمان عدالتاند. اما میلی برای قدرت در كار نیست. این خود قدرت است كه میل است. میل همچون یك چیدمان دقیقا با چرخدندهها و اجزای ماشین قدرت یكی است، میلی كه فرد به قدرت دارد فقط كشش او است نسبت به این چرخدندهها. میل او است برای آنكه «برخی از چرخدندهها را بهكار بیندازد، خودش یكی از این چرخدندهها باشد -یا اگر این نشد- سازمایه این چرخدندهها باشد، سازمایهای كه به طریق خودْ چرخدنده است.»2 پس مسئله پیچیدهتر از آن است كه «ادبیات» بهسادگی و با تكیهكردن بر دیدگاههای كلیشهای و راههای رفته از پس آن برآید. جهان ما گویی دیگر با دوگانه میل سركوبگر و سركوبشده مواجه نیست تا مسئله را با جایگذاری در یكی از این دوگانهها حلوفصل كند. سركوب و هرگونه فروخوردگی به چیدمان قدرت/میل یا همان «ماشین» مربوط است. در هر دوره از تاریخ قطعهای از قدرت و موضعی از میل در كار است كه از طریق مجاورتهاشان با یكدیگر، نیروهای آینده را میسازند و بر درِ زمانه ما میكوبند. «انعطافپذیری قطعات»، «جابهجایی مرزها»، تجزیه ماشینها به قطعاتشان و بازساختنِ ماشینی دیگر از این قطعات، همه و همه در مقاله « زایندگی سریها»3 آمده و این سازوكار را در نسبت با ادبیاتِكافكا شرح داده است. اما اگر همهچیز تا این حد منعطف و در گریز است، ادبیات در چه روندی میتواند نیروهای مؤثر آینده را پیدا یا حتی خنثی كند؟ «تقطیع قطعات». «از طریق فشار دم به دم نوشونده و پیوسته سختترِقطعات»4 تا سرعت تولید تقطیعی افزایش یابد و این شتاب، قطعات را با سریهای دیگر پیوند دهد، شاید كه به ماشینهای جمعی و اجتماعی برساند كه منجر به قلمروگریزی انسان میشوند. از این است كه نقد دیگر بیفایده است. میلهای متفاوت و مختلف پشت در تاریخ ایستادهاند و «از آنجا كه نمیتوان روی گسستن پیوندهای رسوبگرفته حساب كرد، باید روی ماشین ادبی حساب كرد كه رسوبها را پیشبینی خواهد كرد»، پیش از آنكه نیروهای تفوقیافته تثبیت شوند. آنطور كه كافكا میگوید «این ماشین آینهای است كه گاهی مثل ساعت جلو میافتد.» پس اگر راهی برای ترسیم قاطع تمایز بین نیروها نیست، باید آیندهای ممكن را در نظر آورد و در عینحال خطوط گریز، «خطوط حركت دستهجمعی» را نشان داد. آثار ادبی كه میخواهند ترسیمگر خطوط گریز باشند، آثاری در پیوند با خارج، با قلمرو بیمعناییاند. قلمرو نیروهای اقلیت. نیروهایی بیصدا در پی خط گریز خود.مجموعه داستان اخیر شاپور بهیان، «در سرزمینی دیگر» چنانكه خودِ نویسندهاش میگوید در تلاش برای گفتنِ چیزی است که گفتن ندارد، یا بهگفتن درنمیآید. به بیان دیگر داستانهای بهیان همان صدایی است که نویسنده را خطاب میکند. در این داستانها بیش از آنكه با شخصیتهای یكپارچه و بهاصطلاح «درآمده» مواجه باشیم با تکهها، قطعاتی رودرروییم با چینش خاصشان در داستان. ارجاعات نیمبند، تکهتکه و پراکنده، كه نویسندهاش باور دارد نمیتوان از آنها کلیتی با عنوان «معنا» ساخت، كه بیشتر به «خواب» میمانند كه معنایی مرسوم و شستهورفته ندارد. شاید داستانهای «در سرزمینی دیگر» را بتوان قطعات ربطدهنده چیدمانِ «سایه» خواند. البته اگر بشود سایه را چیدمانی معاصر ما دانست برای آدمهای ناپدید، تنها و وامانده در سكوت. آنان كه هستند، اما بیصداییشان از آنها سایههایی ساخته كه تنها از كنارشان میگذریم. داستانِ «گروهبندی آدمهایی كه میخواهیم از كنارشان بگذریم»، رد زدنِ همین سایههاست. صدا دادن و شکلبخشی به آدمهای بیصدا. این داستان بیشوپیش از هر چیز متكي بر فُرم است: فرم بیانیه؛ خطابهای كه بهعادت مألوف از سوی فرادستان صادر میشود اما در اين داستان كاركرد دیگر پیدا میكند. داستان چنانكه از عنوان آن برمیآید گروهبندی آدمهای یك جامعه است. در نگاه نخست این داستان بیانگر تفكری خلاف دیگر داستانهای مجموعه است. اینجا با یك بیانِ فرادست روبهروییم كه به طبقهبندی عابران میپردازد، آنهم بهشكل نوعی «عملیات جنگی كه باید در آن استراتژی، موقعشناسی، برنامهریزی و آمادگی قبلی و شكلی از آگاهی از حالتهای روانی آنهایی را داشت كه میخواهیم از كنارشان رد شویم.» اولین قدم در این عملیات گروهبندی آدمهاست. بعد عابران -افراد جامعه- در نُه گروه بدون معیاری گرد میآیند. كمی كه در این داستان كوتاه پیش میرویم فضایی هولآور و پرتنش را تجربه میكنیم، فضایی ناامن كه حتی عابران آن -آنان كه تنها قرار است از كنارشان بگذریم- هم به یك خطر بالقوه بدل میشوند. چند قدم بازمیگردیم، به ابتدای داستان یا بیانیه. داستان در وضعیتی خاص آغاز میشود، درست در هنگامهای كه «همهچیز یكباره عوض شده است». تا همین یكی دو ماه پیش آمدوشدها اهمیتی نداشت. هشدارهایی بود، اما از نظر راوی -«ما»- از طرف محافظهكارانی كه چندان اطلاع درستی از مسیر حوادث نداشتند. اما شرایطِ پیشآمده، آن «ما» را ناگزیر به تغییر كرده بود و «این تغییر اذعان به پیروزی امپراتوری بود.» تا پیش از آن «قدمزدن بیپروا چه بود مگر نشان وجود نیروهایی كه قرار بود جایگزین دستگاه فرتوت امپراتوری شود، اما چه خیالی!» امپراتوری كهن قد راست كرده بود، نشانهها را محو كرده بود. یكی هم همین نشانه قدمزدنِ بیمعنا را. اینك هر گروه از آدمها تعریفشده، كدگذاریشدهاند. گروه اول، نسبت به ما مشكوكاند. خیره نگاهمان میكنند و ما را با نماینده یك طیف یا دشمنان امپراتور اشتباه گرفتهاند. گروه دوم، تا حدی ما را میشناسند و روزگاری شاید به قالب حامی ما درآیند. گروه سوم، ظاهرا ما را خوب میشناسند، بیوقفه نگاهمان میكنند و بدون كلمهای خطاب از ما میگذرند، اما زیر نگاهشان تبخیر میشویم، در آستانه «سایه»شدن قرار میگیریم. گروه چهارم، دوستان دوران بچگی، انتظار چندانی ندارند. گروه بعدی همسنوسالاند و به همین ترتیب گروههای دیگر. تا میرسیم به گروه آخر. پیش از اين گروه، همه دنیاهای مشترك دارند، زبان و كلمات مشترك. گرچه مرزهایی هست، اما گذرپذیرند. تا اینجای كار برای مواجهه با هر یك از گروهها، راه گریزی هم داده میشود. اما گروه آخر، انگار آخر خط هم هست. نه قاعدهای، نه تعریف مشتركی. چونان ساكنان سرزمینی بس دور، مثل سایه از كنار ما میگذرند. سایه میرود، نگاه میماند. سایه میشویم، خط گریز ما هم شاید همین سایهشدن است. از خود میپرسیم «آیا اینها آینده ممكن ما نیستند؟» چشمهای موحش و رنگباخته دارند. «انگار لبهایشان از سنگینی بار كلماتی كه میخواهند بر زبان بیاورند در حال تركیدن است. انگار این كلمات مثل گیاهی درون سرشان در حال رشد است و بهزودی سرشان از این فشار شكافته خواهد شد و خون از میان صورتهای منفجرشدهشان بر روی ما شتك خواهد زد. برای آنكه این اتفاق نیفتد، پا تند میكنیم. میگذریم.» شخصیت/سایههای این مجموعه، همه وضعیتی را تصویر میكنند، شاید با این عنوان: «در شكار سایه» بودن. فقط كافی است نویسنده «گوش به صدای خشخش نیروهایی داشته باشد که پشت در اتاقش پنجه بر در میسایند.» 1 تا 4. «كافكا: بهسوي ادبيات اقليت»، دلوز و گوتاري، شاپور بهيان، نشر ماهي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.