بنیامین و تئاتر اپیک
فرید درفشی
کتاب «فهم برشت» حاوی مجموعه مقالاتی از والتر بنیامین است که طی سالهای ۱۹۳۰ تا ۱۹۳۹ به رشته تحریر درآمدند. کسانی که با اندیشههای بنیامین و برشت آشنا هستند، ممکن است مواجهه این دو متفکر را عجیب بدانند. زیرا با وجود تأثیرپذیری هر دو از سنت مارکسیستی، با دو شیوه متفاوت اندیشیدن روبهرو هستیم. بنیامین در خانوادهای بورژوا پرورش یافت، فلسفه خواند و پس از جنگ جهانی اول بهعنوان منتقد ادبی در برلین و فرانکفورت مشغول به کار شد. او تحتتأثیر لوکاچ از تفکر عرفانی-یهودی دوره نخست کاریاش فاصله گرفت و به مارکسیسم روی آورد. در دوره کوتاهی بین سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۵، شاهد گرایش به ادبیات مارکسیسم رسمی در آثار او هستیم. از جمله مقالات این دوره، مقاله «مؤلف همچون تولیدکننده» است که در آن بر مفهوم مارکسی تولید تأکید میکند و میکوشد با مسئلهدارکردن «نسبت میان اثر هنری و هنرمند از یک سو و آپاراتوس تولید بورژوایی از سوی دیگر هنر را به امری انقلابی بدل سازد». اما در سالهای بعد بنیامین هرچهبیشتر از مارکسیسم سنتی فاصله میگیرد و مفاهیم «پیکار طبقاتی» و «انقلاب» را جایگزین مفهوم «تولید» میکند. در نگاه نخست یافتن بنیان تئوریک مشترک بین اندیشههای بنیامین و برشت دشوار است. بنیامین یک نوهگلی پرشور است که در وهله اول توجهاش بیشتر معطوف به اشکال مختلف آگاهی است تا روابط تولید. این موضوع در تقابل است با مارکسیسم عملگرایانه برشتی. با این همه، تری ایگلتون این بنیان مشترک را در علاقه بنیامین به مفهوم «تئاتر اپیک» برشت مییابد. تئاتری که در تقابل با «رازآمیزگری درام بورژوایی» میخواهد «نسبت کارکردی میان صحنه و عامه مردم، میان متن و اجرا و میان تهیهکننده و بازیگر» را دگرگون و از نو تعریف کند. برخلاف تصور سنتی از آن بهعنوان روایتی قهرمانی، تئاتر اپیک بهمعنای برشتی آن از سنتها و هنجارهای جامعه فراتر میرود. این تئاتر درپی خلق رابطهای دیالکتیکی بین شخص و جامعه او است. هدف تئاتر اپیک آشناییزدایی از فرایند تولید و زدودن رازآمیزگری آن است. «هنر باید بهمثابه شکلی از تولید توصیف شود، نه چیزی رازواره؛ صحنه باید همچون کارخانهای توصیف شود که ماشینهایش را کاملا نشان میدهد». فقط در چنین فرایند دیالکتیکیای است که تماشاگر میتواند نقشی فعالتر و هوشمندانهتر در فرایند تولید تئاتر بازی کند. «هر تماشاگر میتواند یک بازیگر شود». برشت به تماشاگر همچون یک «خبره» مینگرد که میتواند در تئاتر دخل و تصرف کند و میکوشد او را به این امر علاقهمند کند، «کوششی که به هیچرو دلایل فرهنگی ندارد، بلکه بیانگر هدف سیاسی او است». تئاتر سنتی به مفهوم ارسطویی آن در پی جذب و برانگیختن احساسات و عواطف تماشاگر است. تماشاگر نیز بهنوبه خود با فعلیتیافتن این احساسات و عواطف در صحنه، معنایی در تئاتر مییابد. دو مؤلفه اساسی این شکل از تئاتر مایمسیس و کاتارسیس است. مایمسیس بهمعنای تقلید یا بازنمایی است. از نظر ارسطو، مایمسیس در تقلید تمام و کمال از طبیعت تحقق مییابد. کاتارسیس نوعی تطهیر یا تصفیهشدن عواطف و شورهایی است که در مخاطب بهصورت افراطی انباشته شدهاند. یکی از وظیفههای اصلی تئاتر اپیک الغای نقش کاتارسیسی تئاتر است. برشت نظریه درام خود را تئاتر «نا-ارسطویی» مینامید. «آنچه برشت رد میکند کاتارسیس ارسطویی است، یعنی پالایش احساسات از طریق همذاتپنداری با تقدیری که بر زندگی قهرمان حاکم است». به همین دلیل، بسیاری از تئاترهای برشت از داستانهای قدیمی مایه میگیرد و گاه حتی بازنویسی آنها است. «هنر تئاتر اپیک برانگیختن حیرت به جای همدلی است». این عمل چگونه انجام میشود؟ با «آشکارساختن موقعیتهای زندگی» و همزمان «بیگانهساختن آنها». از نظر بنیامین، اهمیت تئاتر اپیک برشت در خلق نوعی درام انقلابی نیست، بلکه در ایجاد انقلاب و تحول در خود آپاراتوس تئاتر است؛ در دگرگونکردن شیوه تولید محصولات فرهنگی است و نه صرفا تولید شکل جدید از آثار هنری. مفهوم «هنرمند بهمثابه تولیدکننده» در این نگرش اهمیت محوری پیدا میکند. بنیامین بهجای «آفرینش خلاق» از «تولید خلاق» حرف میزند و از این طریق، پیشفرضهای رمانتیسیسم بورژوایی را به چالش میکشد. «تئاتر اپیک اعتبار اجتماعی تئاتر بهمثابه سرگرمی را به چالش میگیرد و این کار را با جداکردن تئاتر از کارکردش در نظام سرمایهداری انجام میدهد». او در این مقاله میکوشد «پاسخی سیاسی برای هنر و نقشی سیاسی برای هنرمند» بیابد. انگیزه این پاسخ انتقاد افلاطون از هنر در رساله جمهوری است. تلاش بنیامین و برشت معطوف به حذف وجه سیاستزدگی هنر و محدودکردن نسبت بین هنر و سیاست است. آنها این کار را با استفاده از مفاهیمی چون «ابزار تولید» و «آپاراتوس هنری» انجام میدهند. بنیامین در نظریه انتقادیاش، برای طرح یک تئوری جدید از تاریخ درام به دوره باروک تئاتر آلمان رجوع میکند. مفهوم کلیدی در اینجا مفهوم «شوک» است. شوک «تجربه بدوی ازجادررفتگی در زندگی مدرن» است و هنرمند کسی است که نسبت به شوکهای زندگی مدرن حساس باشد. از نظر او، مونتاژ بهعنوان «یک فرم تمثیلی مدرن، سازنده، کنشگر و غیرسودایی»، میتواند این شوک را در تماشاگر ایجاد کند. این شوک که با «برقراری پیوند بین امور غیرهمسان» ایجاد میشود، موجب شکلگیری فهم و ادراک جدیدی در تماشاگر میشود. بنیامین اصل مونتاژ را مؤلفه اصلی در شکلگیری تخیل هنری مدرن میداند. او پیشینه این اصل را در دوره باروک ردیابی میکند. «هرجا که بازنمایی هرگز در خودش کامل نباشد، بلکه درعوض، بهگونهای گشوده و پیوسته با زندگی بازنماییشده مورد مقایسه قرار بگیرد»، در آنجا میتوان این اصل را مشاهده کرد. بهعلاوه برشت و بنیامین در داشتن نوعی بدبینی شریکاند، که در تقابل با «خوشبینی مبتنی بر تکاملگرایی حزب استالینی» است. آنها کمونیسم را در ارتباط با این بدبینی میفهمند؛ «بدبینیای که کمونیسم با سازماندهی آن ممکن است به انقلاب برسد». «در این بدبینی آنان بذر امید را کاشتند و بر آن فهمی دیالکتیکی از گذشته و آینده را بنیان نهادند». این امید معطوف به کسب «پیروزیهای عاجل یا بازگرداندن سعادت» نیست، بلکه امیدی است «برای بقای بشریت». از اینرو، بازنویسیهای برشت از شکسپیر و مارلو «تجربههاییاند در این امر که اگر فرایندهای تاریخی دوباره ارزیابی شوند، آنگاه آیا امکان دارد یک رخداد تاریخی و پرداخت ادبی آن را بهگونهای متفاوت نوشت؟» هنرمند اپیک در پی پاسخ به این مسئله است: امکان اینکه تاریخ شاید بهگونهای متفاوت رقم بخورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.