خسرو پناه: شورش دِه علیه شهر
آیا میشود شرایط پساکودتا در ترکیه را با نمونه داخلیاش در سال 32 مقایسه کرد؟ آیا میتوان گفت محرومیت کودتاگران از حقوق اجتماعی خود در ترکیه، در روزهای کودتایی تاریخ معاصر ایران هم سابقه داشته است؟ موقعيتي که امروز کودتاگران ترکیه در آن به سر ميبرند، تابهحال در روزهای کودتایی تاریخ معاصر ایران سابقهای داشته است؟ محمدحسین خسروپناه، نویسنده و تاریخنگار، به «شرق» پاسخ میدهد:
آیا میتوان نمونهای ایرانی برای شرایط پساکودتا در ترکیه تصور کرد؟ مثلا برخورد با کودتاگران 25 مرداد 32؟ به نظر خشونتی که جریان محافظهکار در ترکیه و پیروان «عدالت و توسعه» پس از کودتا به راه انداختهاند، بیسابقه و غیرقابلمقایسه با شرایط پساکودتایی در کشورهای دیگر است؛ زنگ خطری است برای ما که یادآوری میکند شورش دِه علیه شهر آغاز شده. چطور؟ فراموش نکنید که روستاها همیشه حافظ سنتها بودهاند و تجدد در شهرها شکل گرفته. اگر به ترکیه سفر کرده باشید، دیدهاید که در شرق ترکیه و حاشیه شهرهای اصلی این کشور، جریانهای سنتی و محافظهکار و حتی مخالف مدرنیته بسیار قوی بودهاند و حالا در شرایط پس از کودتا میبینیم که اینها در حال نمایش قدرت خود هستند. از سوی دیگر فقط چنین گروههایی دور اردوغان را نگرفتهاند، محافظهکاران، ناسیونالیستها و فاشیستها هستند و حتی برخی جریانهای اسلامگرا. چطور میشود در روزهای پس از کودتا که معمولا آشوب حکمفرماست، این نیروها با یکدیگر متحد شوند؟ من فکر میکنم که هر بخشی از جامعه یک پایگاه اقتصادی دارد که کودتا ضربه سنگینی به آن وارد میکند. درست است که بعضی از این گروهها بهلحاظ اقتصادی، بستری مستقل داشتهاند اما به هر صورت، نسبت به تحولات سیاسی واکنش نشان میدهند. از سوی دیگر به نظر میرسد که قرار بوده حساب عدهای در فرایندهای سیاسی ترکیه روشن شود و حالا که کودتا بهانه شده، این تسویهحساب در حال شکلگیری است. بنابراین شرایط پساکودتا در ترکیه به محلی برای انتقام بدل شده و به همین خاطر است که دولت از بخشهایی چون اقتصاد، آموزشوپرورش و... هم نگذشته و در پی سرکوب فهرستی است که از پیش تهیه کرده بود. به نظر میرسد درک این شرایط سخت است چون در تاریخ معاصر چنین مواجههای با کودتاگران نداشتهایم. بالاخره هر حکومتی فهرستی از مخالفان بالقوه خود دارد و براساس خطری که از سوی آنها احساس میکند، آنها را در فهرست اولویتبندی میکند. اگرچه براساس قوانین جهانی، حتی کودتاگران نیز از حقوق اجتماعی برخوردار هستند، اما رفتارهای دولت ترکیه نشان میدهد که نوع این برخوردها نهتنها دموکراتیک نیست بلکه برنامهریزیشده است. مثلا قوه قضائیه که تاکنون چندینبار مقابل اردوغان ایستاده بود، حالا در شرف تسویه است. در هرکجای دیگر از جهان که باشد، کودتا براساس نتیجهبخشبودن یا نبودنش، شرایط متفاوتی ایجاد میکند اما در هر دو شکل، برخورد با مخالفان از طریق قانون و برگزاری دادگاه است اما همین حالا در ترکیه، فاجعهای انسانی در حال شکلگرفتن است؛ از عریانکردن کودتاگران تا شلاقزدنشان روی پل بسفور. بعد از کودتا رابطه ایران و ترکیه چه تغییری خواهد داشت؟ قطعا یک ترکیه باثبات برای ایران بهتر است از کشوری که در سایه مشکلات و دشمنهای نامرئی زندگی میکند. اگر اقتدار ترکیه فرو بریزد، آسیبپذیری کشور ما هم بیشتر خواهد شد چراکه بسیاری دیگر از همسایگانمان هم شرایط خوبی ندارند. اما پیشبینی این وضعیت کار سادهای نیست؛ آیا تغییری که اردوغان بناست در قانون اساسی بدهد، به سرکوب خبرنگاران ختم خواهد شد یا نه؟ آیا در روزهای پساکودتا، بیش از قبل شاهد تقابل جریانهای سنتگرای ترکیه خواهیم بود؟ و... این سؤالها و سؤالهای بیپاسخ دیگری که باقی مانده، هم تحلیل ترکیه پساکودتا را مشکل میکند و هم مقایسه این کودتا را با کودتاهای مشابه در ایران و دیگر کشورهای جهان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.