ناتوانی سیاستگذاران در پاسخگویی به مطالبات مردم
در چندهفته گذشته با انتشار خبر درگذشت هنرمند شریف و پرآوازه ایرانی، «عباس کیارستمی»، به راستی چنان موجی از اخبار ضدونقیض در اطرافمان شنیده شد که توان تشخیص درست از نادرست را از همگان سلب کرده بود و فقط در هجوم و امواج آن از اینسو به آنسو میشدیم. مهابت این خبر که ازدستدادن یکی از چهرههای درخشان ایران را بازگو میکرد، از یکسو متألم و متأثرمان کرد و حملات تند و مخرب و انتقادهای خارج از اصول علمی و اخلاقی از سویی دیگر تعجببرانگیز و پیشبینیناپذیر و البته تا حدودی نگرانکننده بود. اگر عمیقتر و به دور از هرگونه تعصب و داوری، به وقایع اخیر بنگریم؛ میبینیم این مشکل و مسئله به یکباره به وجود نیامده و البته شرایط اجتماعی - فرهنگی و سیاسی در ایجاد آن دخالت داشته است. این پدیده را از چند جنبه میتوان بررسی کرد: فرافکنی بهعلت عذاب وجدان از آنجا که امروزه جامعههای آشنا با فناوری و فضاهای مجازی بهسرعت مرگ این چهره نامدار جهانی، اما تا حدودی گمنام در وطن، را بازتاب دادند، ما را باردیگر با این واقعیت تلخ روبهرو کرد که قدر و موقعیت چهرههای بینظیر خود را کمتر میشناسیم و ارج مینهیم. این حقیقت گزنده، بسیاری را دچار عذاب وجدان ساخت و از آنجا که اینبار با وجود این همه رسانه، غفلت همراه با انفعال و بیخبری توجیه قبولشدنی نبود، بسیاری از افراد جامعه در مکانیسمی فرافکنانه نابهنگام مردن «کیارستمی» را پیش کشیدند و علت مرگ نابهنگام او را کمکاری و کمتوجهی پزشکان دانستند. گویی اگر این بیتوجهی نبود، فرصت جبران داشتیم. دستپاچگی در استفاده از رسانه و فضاهای مجازی میبینیم پدیده اخیر را برخی افراد در فضاهای مجازی هم در حوزه پزشکی و هم در حوزههای هنری و غیره... با بیان نظرات شخصی و داوریهای یکطرفه بدون تحقیق کافی، تعصبآمیز و حتی اغراقگونه مغشوش و مشوش کردند. زیرا آنها از آن بخش از قدرت امواج رسانه و فضاهای مجازی که در شایعهسازی یا قلب حقایق یا بزرگنمایی و ایجاد بلوا بهکار میرود، بیخبر و ناباور بودند. شخصا در جریان بهت، ناباوری و پشیمانی فردی که قضاوت شتابزدهاش درباره علت مرگ «کیارستمی» او را یکشبه چهره خبری کرد و کار را به اینجا کشانید، هستم. به نظر میرسد پس از غیبتهای طولانی و انفعالهای همیشگیمان در اوضاع اجتماعی و فرهنگی، حال که از طریق این رسانهها امکان مشارکت در موقعیتهای مختلف برای ما فراهم آمده و بستر اظهارنظر و بازگویی دیدگاههای شخصی مهیا شده، شتابزده و دستپاچه هستیم. غالبا کارکردهای مثبت و منفی فضاهای مجازی را بهخوبی نمیشناسیم و پیامدهای آن را جدی نمیگیریم. به چالشکشیدن پزشکان انتقادهای دلسوزانه یا خصومت و تفرقهافکنی؟ در چنددهه اخیر شاهد پاگرفتن جریانی هستیم که علیه پزشکان به پا شده است. این جریان طیفی است که یک سر آن انتقادهای بجا و هشدارهای کوچک و بزرگی را در بر میگیرد که برای اصلاح برخی کجرویها و خطاهای پزشکان فایده دارد؛ یک سر دیگر این طیف حملات بسیار تند و تفرقهآمیزی است که رنگ و بوی اصلاح امور و دلسوزی در آن دیده نمیشود و غالبا اهداف دیگری را دنبال میکنند که در پدیده مرگ «کیارستمی» نیز با آن روبهرو بودیم. عوامل موجد این حملات و به چالشکشیدن به اصطلاح «قدرت پزشکان» از منظر انسانشناسی پزشکی بسیار مفصل هستند که در اینجا به برخی از آنها اشاره میشود: 1- قدرت و سلطه پزشکان از دیرباز در جوامع وجود داشته است. این قدرت از زمان «جادو پزشکان» و «خدا پزشکان» تا به امروز وجود داشته و ناشی از خدمات آنها در حفظ جان و بقای بشر است. بهتدریج که وارد صفحات مدرنتر جهان میشویم، قدرت پزشکی ناشی از «زبان» ویژه آن میشود. زبانی که بهواسطه ابزار و روش، گفتمانی مقتدرانه را در پیش گرفت. برخی از منتقدان پارادایم پزشکی، زبان و گفتمان آن را نوعی «هیرارشی» و «عقل تکگفتار» میبینند که کمتر بستر و زمینههای خارج از گفتمان خود را درک میکند. بنابراین میبینیم که نسبت به اقتدار پزشکی در دوران مدرن انتقادهایی به وجود آمد. این انتقادها اندکی فضا را برای طبهای مکمل گشود و به آنها اجازه و امکان حضور مجدد را در دوران معاصر داد. اما نکته تعمقبرانگیز این است که هرگاه اقتدار پزشکی را امتیازی ذاتی و خصیصهای مفید تلقی کنیم با توسعه همهجانبه نظام سلامت و بهداشت روبهرو میشویم و هرگاه اقتدار پزشکی به مثابه یک «استراتژی» درک شود و ازسوی فرادستان جهت استیلا و کنترل بیشتر و تصاحب جایگاه و در کل به نفع اهداف سیاسی، دستکاری شود، با مشکلات عدیده روبهرو میشویم. درحالحاضر بسیاری از انتقادهای مردم به اقتدار پزشکان، درواقع انتقاد به سیاستگذاریهای کلان در سطح بهداشت و سلامت و حتی فراتر از آن، انتقاد به وضعیت فقر، توزیع نامناسب درآمد و ثروت، نظامهای ناکارآمد بیمهای و ... است. اما سیاستگذاران به علت ناتوانی در پاسخگویی به مطالبات مردم، «انتقاد از سیستم» را به «انتقاد از پزشکان» تغییر میدهند و به چالشهای موجود دامن میزنند. مثلا درباره پدیده مرگ «کیارستمی» موضعگیری صحیح و شفافی ازسوی نهادهای رسمی و وزارت بهداشت و نظام پزشکی اجرا نشد که ضمن دامن زدن به آتش خصومت میان مردم و پزشکان، نشان میدهد که از اوضاع به نفع اهداف سیاسی بهرهبرداری میشود و تقلیل جایگاه پزشکان به هر قیمتی، استراتژی نهادهای رسمی در ارائه سیاستهای شبهپوپولیستی است. 2- اگر در جوامع، نظامهای صنفی و احزاب تأسیس شوند و بهخوبی از حقوق اعضا مراقبت و حمایت کنند، بهتدریج قدرت، توزیعی نرمالتر پیدا میکند و توده و تجمع قدرت و ثروت در گروهها و طبقات خاص کمرنگتر میشوند. در جوامعی که نظامهای صنفی و احزاب وجود ندارند یا در اجرای عملکرد خود ناتوان هستند، معمولا مردم خود را در محاصره قدرت طبقات و گروههایي فرادست مانند پزشکان میبینند. همین احساس «در محاصرهبودن» استراتژی نیروهای سیاسی برای برهمزدن نظم طبیعی جامعه بهنفع اهداف سیاسی خود میشود؛ درواقع با ایجاد تعارض بیشتر میان مردم و پزشکان، ناتوانی در تفویض قدرت به همه گروهها و تعدیل نظام طبقاتی را میتوان توجیه و فرافکنی کرد. 3- احساس بیاعتمادی و تعارضی که میان مردم و پزشکان به وجود آمده، پیامدهای بسیار فاجعهباری خواهد داشت که برخی از آنها آشکار شده و بسیاری دیگر در آینده جامعه را دستخوش التهاب خواهند کرد؛ اما به نظر نمیرسد این موضوع به چشم سیاستگذاران مهم آمده باشد. آنها در بسیاری از موقعیتها میتوانستند با موضعگیری شفاف یا تغییر سیاستها آتش تعارض را خاموش کنند؛ اما وجود چنین تعارضی در حالت «استندبای» یا پنهانکردن آتش زیر خاکستر استراتژی مهمی است که با هر حادثهای روشن میشود و میتوان از آن بهرهبرداریهای پیشبینیشده و پیشبینینشده فراوانی کرد. درباره پدیده «کیارستمی» ما به اصطلاح با سیاست یکی به نعلزدن و یکی بهسندانزدن برخی نهادهای رسمی روبهرو شدیم که سبب شایعهسازی و بزرگنماییها و در نهایت ایجاد شکاف بیشتر میان مردم و پزشکان شد. به نظر میرسد این پدیده ضمن اعمال سیاستهای خردتر مانند «ایجاد مسئله جدید برای کمرنگکردن مسائل قبلی»، برخی مسائل اقتصادی - اجتماعی اخیر را در محاق و حاشیه برد و موضوع سرگرمکننده و پرسروصدای «خطاهای پزشکی» و بازگویی داستانهای فراوان از زیادهخواهی و قدرتنمایی پزشکان به کمک برخی مسئولان آمد. خطاهای پزشکی را در گیومه قرار دادم تا بگویم راهحل کاهش خطاهای پزشکی در جامعه، ایجاد هشتک و کانال ویژه برای آن نیست، بلکه با این کار روند خصومت و ایجاد تفرقه میان مردم و دیگر گروههای مردمی برای همیشه رسما نهادینه میشود؛ هرچند در آینده نهچندان دور، دوباره مردم تاوان این سیاست «بیاعتمادسازی و ایجاد تعارض» را پرداخت خواهند کرد. سیاست کلانی که در پشت این تعارض و خصومت میان پزشکان و مردم پی گرفته شده، همان فروکاهیدن قدرت و نقش پزشکان است که تفسیر و تحلیل آن در این مقال نمیگنجد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.