گفتوگو با فریدون صدیقی درباره شخصیت روزنامهنگاران و حرفه روزنامهنگاری در فیلمها و سریالهای داخلی
بازنمایی غیرواقعی چهره روزنامهنگار ایرانی
بهنظر میرسد جامعه ایرانی تصویری فانتزی و کمتر نزدیک به واقعیت از رسانه و خبرنگاران دارد. تصویری که بهطور معمول در این حوزه منتشر میشود، میان دو قطب در رفتوبرگشت است. یا روزنامهنگار فردی مانند آنچه در سریال «شهرزاد» نمایش داده شده، شهروندی رمانتیک است که تنها کافه میرود و شعر میخواند یا آنقدر قدرتمند است که میتواند بهتنهایی ساختارهایی را جابهجا و تغییراتی ایجاد کند. البته با توجه به اینکه تصویر شاغلان در دیگر حرفهها نیز در نگاه بخش قابلتوجهی از فیلمنامهنویسان به واقعیت نزدیک نیست، نمیتوان انتظار داشت تصورات جامعه از روزنامهنگاران نیز که بیش از همه تحتتأثیر فیلمها و سریالهای نمایش دادهشده شکل گرفته، چندان واقعی باشد. بااینهمه، درباره دلایل این برداشت با «فریدون صدیقی»، روزنامهنگار و مدرس روزنامهنگاری که زمانی منتقد فیلم بوده، گفتوگو کردهایم.
به اعتقاد شما چرا کمتر تصویری نزدیک به واقعیتی درباره فضای کار روزنامهنگاران در ایران وجود دارد؟ آیا کمبود اطلاعات در این زمینه مشابه کمبود اطلاعات درباره دیگر حرفهها و مشاغل است؟ بخشی از دلایل این پدیده به فرهنگ عمومی جامعه و نسبت آن با روزنامهنگاری برمیگردد. تعامل موجود میان جامعه و فضای رسانه، تعامل دیرپایی نیست. با وجودی که بیش از صد سال از حضور روزنامه در ایران میگذرد، اما عادت عمومی خواندن هنوز در میان جامعه ایجاد نشده و کتاب و روزنامه در سبد روزانه مردم نیست. دلایلی در این میان وجود دارد که موجب شده این نسبت، متوازن و واقعبینانه نباشد. پیش از انقلاب و بعد از انقلاب در ادوار مختلف این ذهنیت جامعه نسبت به روزنامهنگاری دستخوش اتفاقاتی شده و نامتعادل بوده است. بهگمانم تعامل میان جامعه و روزنامهنگاری، تعامل مخدوشی بوده و این موجب شده است اعتماد به روزنامهنگاری از سوی جامعه از بین برود. درواقع، روزنامهها نتوانستهاند پاسخگوی نیاز مخاطبشان باشند. البته در سالهای اخیر روزنامههای دیداری و شنیداری هم در مخدوششدن این تعامل و ایجاد این داوری در عموم مردم، نقش داشته و آسیبزا بودهاند. بخشی از این اتفاق به نداشتن تعادل و اعتماد مخاطب برمیگردد؛ یعنی اعتماد به اطلاعات و دانشی که رسانه توزیع میکند. این اعتماد در ادوار مختلف دستخوش آسیبهایی بوده و در مواردی از بین رفته است. به نظر میرسد امروزه فقط دو بخش یا دو حوزه در رسانهها برای مخاطب قابل درک و باورپذیرند: یکی صفحه حوادث و یکی صفحه آگهیهای تسلیت. این دو حوزه از این لحاظ قابل باورند که محل و مکان و موضوع در آنها مشخص است و این آنها را قابلاعتمادتر از بقیه حوزهها میکند. درواقع یکی انتظارات از سوی مخاطب بوده است و دیگر اینکه مخاطب خود را در رسانه نمیبیند، یعنی رسانه محلی برای ابراز خواستههای جامعه و شکلی از پاسخگویی که از مسئولان انتظار میرود، نیست. در دورههایی این اتفاق افتاده است و از آنجا که مردم میتوانستهاند مطالبات خود را در رسانهها ببینند، طالب آن بودهاند. من زمانهایی را به یاد میآورم که برای خرید روزنامه صفهای طولانی و متعدد شکل میگرفت درحالیکه اکنون چنین چیزی دیده نمیشود. بخشی از این اعتمادنداشتن به پاسخگونبودن رسانهها برمیگردد. بخشی دیگر این است که ارتباط جامعه و رسانه عینی نیست. این ارتباط وقتی معنادار است که شکل عینی به خودش بگیرد. درواقع لازم است درخواست و مطالبه جامعه در روزنامه طنین داشته باشد و مخاطب خود را در رسانه ببیند. نتیجه این میشود که تعامل بینابینی و قضاوت بیرونی مخاطب چندان واقعی نیست و هنگامی که سالی یکبار در نمایشگاه مطبوعات روزنامهنگاران، روزنامه موردعلاقهاش را میبیند، تعجب میکند. درواقع واقعیت با تصوری که در ذهن مخاطب ایجاد شده تفاوت دارد. میخواهم بگویم به طور معمول، تعامل شکل واقعی به خود نمیگیرد چون اعتماد و شناخت ندارد و فضای شناخت فراهم نشده است. گمان میکنم این دیدگاه بیشتر به دوران پیش از شبکههای اجتماعی بازمیگردد. در عصر گسترش این شبکهها و با توجه به اینکه روزنامهنگاران به شکل فراگیر در این شبکهها حضور دارند، چرا هنوز هم تصور درباره کار روزنامهنگاری و روزنامهنگاران کمتر مبتنی بر واقعیت است؟ این تصور غیرواقعی است؛ به این دلیل که متأسفانه بخش قابل اعتنایی از شخصیت صنوف مختلف و اقشار مختلف جامعه هنگام بازنمایی یا بازآفرینی واقعیت، مشمول سانسور میشوند. نخستین آسیبها بابت همین سانسورها ایجاد میشود. در اینجا میخواهم بگویم درست است چهرهای واقعی از روزنامهنگار دیده نمیشود، ولی آیا تصویری واقعی برای مثال، از پزشکان در فیلمها و سریالهای ایرانی وجود دارد؟ چهره واقعی پزشک در اتاق عمل است و هرگز دیده نمیشود. برای اینکه از یک مصونیت برخوردارند. درباره مهندس و پرستار و... هم به همین شیوه است. یادم میآید هنگامی که فیلم «شوکران» اکران شد، پرستاران به نقش هدیه تهرانی در آن فیلم اعتراض کردند و گفتند که این نقش چهره پرستاری را مخدوش کرده است. در سینما دنبال بازگویی و بازآفرینی واقعیتهای بیرونی هستیم درحالیکه کارکرد سینما بازآفرینی واقعیت به شکلی است که کارگردان میخواهد. هر فیلم و هر اثری منطق خود را دارد. این منطق، هدیه تهرانی را در نقش پرستار سیگاری قرار میدهد در حالی که این ممکن است با منطق جامعه هماهنگ نباشد. متأسفانه در فیلمهای ایرانی، افراد بهعنوان تیپ مورد بررسی قرار میگیرند و خیلی دیر به شخصیت نزدیک میشوند. هنوز هم در فیلمها و سریالها قصاب با لنگ و پیشبند و ساطور نمایش داده میشود و... رفتگر حتما باید نارنجی بپوشد... شخصیتهایی که در فیلمها و سریالها نمایش داده میشوند معمولا مابازای بیرونی ندارند چون شامل یکسری ممیزیها میشوند. در حدود ۱۵ سال پیش سریالی نمایش داده میشد که آقای مظلومی کارگردان آن بود. در آن سریال دفتر یک نشریه هفتگی نمایش داده میشد. همان موقع عدهای معترض بودند که این سریال در حال مخدوشکردن چهره روزنامهنگاری است. درهرحال، اینکه افراد در سریالها و فیلمها معمولا در تیپ باقی میمانند و کمتر تبدیل به شخصیت میشوند و نمیتوان جراحی حرفه و شخصیت حامل یک حرفه را نشان داد، فضا را غیرواقعی میکند. مثلا در واقعیت میدانیم ممکن است یک قاضی پول بگیرد، اما در سریالها و فیلمها آن را نمایش نمیدهیم. آیا تمامی تصوری که درباره روزنامهنگاری وجود دارد، ساخته و پرداخته فیلمنامههای ضعیف و ناقص است؟ درباره روزنامهنگاری و در فضای زیستی ما، آنچه بهعنوان روزنامهنگاری در فیلمها و سریالهای ما تولید و عرضه و بروز داده میشود، متأثر از فضاهای آرتیستی روزنامهنگاری در غرب است که ما را در قضاوت دچار خطا میکند. فضای زیست رسانهای ما با فضای زیست رسانههای غربی متفاوت است. روزنامهنگاران در آن جامعه در جاهایی و در موضوعاتی میتوانند اقدام به کنکاش و جستوجو و رمزگشایی کنند که در ایران یا این فضاها وجود ندارد یا بسیار محدود است. بهگمانم فقط در دو حوزه رسانهای میشود در ایران تقلا کرد: یکی ورزش فوتبال است و دیگری فضای زیست شهری مثل دستاندازهای خیابان و... البته پیش از انقلاب همین بود، حالا هم. در این دو حوزه میچرخیم و میگردیم و به دلایلی در حوزههای دیگر نمیتوان ورود کرد. کار روزنامهنگار رازگشایی از پوشیدههاست. اما در ایران چنین کارکردی معنا ندارد. طبیعی این است فیشهای حقوقی از سوی روزنامهنگاران افشا شده باشد، اما واقعیت این است در کشمکشهای سیاسی فاش شدهاند. ماجرای گوشتهای آلوده و مواردی از ایندست در دعواهای درونگروهی و درونجناحی فاش شده است. روزنامهنگار ما هیچ رازی را برملا نمیکند. این فضا با فضای بیرون فرق دارد. غرب خالق رسانه بوده است و رادیو و تلویزیون و روزنامه به آنها تعلق داشته و بعدها به ما رسیده است. قدرت داستانسرایی در غرب قویتر و پویاتر است برای اینکه سینما هم مال آنهاست. آنها میتوانند فیلمی بسازند که بازیگران درواقع قابل درک باشند. چرا؟ برای اینکه فیلمنامهنویس یک کار تحقیقی انجام میدهد. مشاوره میدهند و در آن فضاها زندگی میکنند. دختر من سالهاست در آمریکاست. در ایران مترجم بود. سالها پیش کارتی را از ماهنامه فیلم گرفتم و به او دادم. با آن کارت که تا یک سال اعتبار داشت، با تخفیف، درهای سینما به روی او باز میشد. اما برای ما، اینجا کارت خبرنگاری فقط کارکرد گرفتن طرح ترافیک دارد. میخواهم بگویم این دو تفاوت در این دو جامعه وجود دارد. ضمن اینکه در جامعه غربی به دلایل دیگری روزنامهنگار در هرم طبقه اجتماعی صنوف و حرف در رأس هرم قرار دارد. بالاتر از وکلا یا در کنار آنها، ولی در جامعهای مانند جامعه ما به دلایل عدیده، جایگاه روزنامهنگار نازل و پایین است. خبرنگار خیلی آسیبپذیر است و امنیت شغلی ندارد. میخواهم بگویم هنگامی که آن شناخت وجود ندارد، کشمکش بیمعنا میشود و سینما نمیتواند واقعی باشد. این است که یک فضای فانتزی و دروغین ساخته میشود. خبرنگار کاشف نیست که از دیوار بالا برود یا ماجرای قتل را رمزگشایی کند. در این سالها اتفاقی برملا و بعد خبر پیگیری شده است؛ پیگیری خبر سوخته به جای خلق خبر. روزنامههای ما کنشگر نیستند و صرفا واکنش دارند. در چنین حالتی هرچه ساخته میشود واقعی نیست. وقتی چیزی حدود صد روزنامه سراسری داریم که برخی از آنها با هشت نفر کار میکنند؛ یعنی همهچیز کپیوپیست است. کسی که پشت میز نشسته است، میرزابنویس است. درواقع پا بیرون نمیگذاریم و کاشف هیچ راز و اتفاقی نیستیم. همه اینها که شما میگویید درست. اما حتی در تصویرکردن همه اینها که با روزنامهنگاری استاندارد در دنیا فرسنگها فاصله دارد، فانتزی به چشم میخورد. تصویری که از روزنامهنگار وجود دارد یک موجود رمانتیک است و شلوول مثل سریال «شهرزاد» یا موجودی که میخواهد ساختاری را از بن دگرگون کند. در آن سریال یک دوره تاریخی نمایش داده میشود که مجلهای منتشر میشد و آن فرد رمانتیک صفحات ادبی و هنری را اداره میکرد. ما نباید نویسنده را با روزنامهنگار اشتباه بگیریم. ممکن است نویسندهای داشته باشیم که کار روزنامهنگاری میکند. پس روزنامهنگار نویسنده است، اما ما نویسندههایی داریم که روزنامهنگاری میکنند. «شرق» یک روزنامه عمومی است و تخصصی نیست. میخواهم بگویم ذهنیتی که مخاطب از روزنامهنگار داشته، در سالهای اخیر فروریخته است. حالا جامعه فکر میکند روزنامهنگاران آدمهای آرام، سربهزیر و مصلحتجویی هستند که کاری به چیزی ندارند و پرسشگر نبوده و اهل درونکاوی و رفتن در هزارتوی یک رویداد نیستند. غیر از این، فقط خبرنگاران حوادث هستند که به دادسرا، دادگاه و کلانتری میروند و همینها هم در روزنامهها مخاطبانی دارند. چون آنچه تولید میکنند واقعی است. در موارد دیگر، روزنامهنگار فقط گفتوگو میکند و برای مثال، نظر وزیر را درباره گرانی گوشت میپرسد. هنگامی که بقیه آدمها، حساب کاربری شبکههای اجتماعی روزنامهنگاران را میبینند، برایشان عجیبوغریب است. گویی تصور آنها هنوز در حد تیپ مانده است و همه را با آن مترومعیار میسنجند که اگر سبک زندگی با آن میزان نشده باشد، برایشان عجیب است. چرا این نگاه وجود دارد؟ برای اینکه ذهنیت مخاطب بیش از اینکه از روزنامهنگاری ایرانی گرفته شده باشد، از فضای غربی آمده و آن ذهنیت برای او باورپذیر است، یعنی مخاطب فکر میکند روزنامهنگار کسی است که در حوزهای که کار میکند، دانای کل است. آن انتظار دارد دانای کل را میبیند ولی با واقعیت بیرونی مواجه میشود که خبرنگار ورزشی گاهی در نشستهای اقتصادی هم مینشیند. خبرنگاران ما به دلیل اینکه آواره هستند و لازم است در چندین جا کار کنند تا دخلوخرجشان با هم بخواند، فرصت تأمل و یادگیری از آنها دریغ میشود. خیلی مخاطب را سرزنش نکنید که چرا ذهنیت او از روزنامهنگاری مخدوش است. خود ما هم به ایجاد این تصویر کمک کردهایم. اشاره کردید در دورههایی از تاریخ معاصر، اعتماد به روزنامهنگاران و فضای روزنامهنگاری در ایران به وجود آمده بود. چه زمانهایی روزنامهنگاران با این ویژگی وجود داشتند که موجب میشدند تصور مردم از روزنامهنگاری واقعبینانهتر باشد؟ در دوره انقلاب امکانات امروزی وجود نداشت. فقط کیهان، اطلاعات، روزنامه آیندگان و... منتشر میشد. اینها اطلاعرسانی میکردند، مرجع هم بودند و خبرهای درست میدادند خود مردم شهروندخبرنگار بودند و در روزنامهها تلاش میکردند. خود من گزارشگر دو، سه رویداد مهم انقلاب بودم. آنقدر تأثیرگذاری زیاد بود که وقتی من با ماشین اداره از جایی عبور میکردم، راه را برای من باز میکردند. در آن دوره چون رسانهها انعکاس درست و دقیق میدادند، اعتماد به رسانهها بالا بود و البته دسترسی به رسانه دیگری هم نبود. در زمان جنگ درباره اطلاعرسانی، روزنامهها در اوج بودند. این اعتماد از آن جهت بود که مردم خود را و دغدغههایشان را در روزنامه میدیدند. اما حالا وقتی خبر در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود و وقتی در روزنامه چاپ شده عملا سوخته، چرا مردم باید روزنامه را ببینند و به آن اعتماد کنند؟ درنتیجه رسانه از جامعه فاصله میگیرد و فضا روزبهروز فانتزیتر میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.