تأملی بر نمایش «نگاهمان میکنند» نوشته نغمه ثمینی
واهمه افشای رازها
حمید ملکزاده
تئاتر، افشاکردن یک نظرگاه است با استفاده از تکنیکهای نمایشی روی صحنه؛ افشاکردنی که همواره با احساس شدید مشاهدهکردن همراه است. درواقع «نمایشدادن» بخش مهمی از چیزی است که به آن تئاتر میگوییم. به بیان بهتر، تئاتر با آگاهی مخاطب از در معرض چیزی- بهنمایشدرآمده، یا به آگاهی از تماشاچی- بودن، همراه است؛ بنابراین در یک تئاتر خوب لازم است تا عناصری وجود داشته باشند که تماشاچی هیچگاه این آگاهی را از دست ندهد. او همواره باید بداند که چیزی برای نشاندادن به او فراهم شده است؛ چیزی ازپیشاندیشیدهشده که او را به خود فرامیخواند. براین اساس تئاتر یک «فراخوانی» است. اگر این مسئله را بپذیریم، خواهیم دید که صحنه، جایگاه تماشاگران و نفس بازیکردن، که یکجور «دعوت به تماشاکردن» را در خود دارند، همراه با یکجور تشریفات مذهبی برای نشاندادن چیزی تدارک دیده شدهاند. شما درست از لحظهای که «بلیت تئاتر» را تهیه میکنید، یا به دعوت دوستتان برای رفتن به تئاتر پاسخ مثبت میدهید، به یک فراخوانی شخصی دعوت میشوید؛ به «دیدن»، از طرف کسانی که از مدتها قبل میدانستند که بناست «دیده شوند» و در یک مراسم باشکوه، که اجرای روی صحنه تنها بخشی از آن است، همه تلاششان را برای پنهانکردن آنچه که شما برای دیدنش به سالن نمایش رفتهاید میکنند. این اما همه ماجرا نیست؛ تئاتر خوب تئاتری است که بتواند این میل شما به «دیدن» را ناکام بگذارد و تا پایان نمایش این پرسش را در شما باقی بگذارد که «او، نمایش، چه میخواهد؟» همین پرسش است که دامنه نمایش را به روزنامهها و مجلات مختلف گسترده میکند. انگار تازه پس از پایان یک نمایش روی صحنه و درست پس از پایان آن است که تئاتر آغاز میشود. در گفتوگوهای دوستانه برای بیانکردن چیزی که هرکدام از مخاطبان دیدهاند یکجور تلاش جمعی برای پیداکردن پاسخی مناسب به «چه میخواهد»ی است که در بالا به آن اشاره کردیم. پاسخدادن به همین پرسش است که من را واداشته تا درباره نمایش «نگاهمان میکنند» بنویسم. نویسنده این نوشته بیاینکه بخواهد به ارزیابی تکنیکهای نمایشی مورد استفاده در این تئاتر بپردازد، بنایش را بر این گذاشته است تا درباره «چیزی که دیده است» برای شما بنویسد. «نگاهمان میکنند» روایت سه مواجهه متفاوت است با دیدهشدن؛ با اضطرابی که «دیدن» و «دیدهشدن» در زندگی انسانها به وجود میآورد. این متن، ماجرای اضطرابی است که قرارگرفتن هرکدام از شخصیتهایش در وضعیتهای دوگانه فوق به آن دچار میشوند. دیدن از یک طرف امکان دستکاریکردن در زندگی دیگران را برای «کسی که از بیرون میبیند» فراهم میآورد و «مورد مشاهده قرارگرفتن» شما را در معرض این دستکاری قرار میدهد. بهاینترتیب روایت اول ماجرای یک پژوهشگر، آزمایشگاهی است که با کیفیات مربوط به مشاهدهکردن آشناست. او در آزمایشگاهش برای مدتهای طولانی سلولهای مختلف را در زیر میکروسکوپ مشاهده کرده و کیفیات مربوط به چگونگی زیست آنها در وضعیتهای مختلف را مورد بررسی قرار داده است. او آگاهترین شخصیت نمایش به اهمیت دیدن و امکانی است که این مشاهده از بیرون برای «مشاهدهکننده» فراهم میآورد. او میداند که در معرض چه خطری قرار گرفته است. حتی در جایی به این مسئله اساسی اشاره میکند. او به اعتبار دانشی که در اینباره دارد، میداند که چطور میتوان بر یک رابطه غیرانسانی میان دو موجود فاقد زبان، چیزی انسانی و زبانی را تحمیل کرد. این مسئله را وقتی متوجه میشویم که درباره برخورد یک سلول سرطانی با ویروس صحبت میکند. اگرچه تماشاگران ممکن است به این جمله بخندند اما این جمله را باید جدیترین جمله «نگاهمان میکنند» به حساب بیاوریم. دیدن، آنگونه که در اینجا مورد نظر ماست، بیش از هر چیزی به شیوههای مورد استفاده در مشاهده تجربی، نزدیک است آنگونه که در علوم طبیعی مورد استفاده قرار میگیرد. چیزی را از بیرون مشاهدهکردن، اطلاعاتی را درباره نحوه بودنش در محیطهای مختلف بهدستآوردن برای قرارگرفتن در شرایطی که امکان کنترلکردن رفتارهای او را به ما میدهد. یعنی مداخله غیرهمدلانه در هستی دیگران با هدف بهدستآوردن شکلی از کنترل بر زندگیشان. روایت اول ما با یک جمله کلیدی دیگر به پایان میرسد؛ مرد و زن تصمیم میگیرند تا برای رهاشدن از شر کسانی که آنها را در خلوتشان میبینند به لابی پناه ببرند؛ جایی که به گفته مرد، اگرچه مشاهده میشوند، اما، اولا از این مشاهدهشدن آگاهند و ثانیا در کنار دیگرانی هستند که در این مشاهدهشدن با آنها شریک خواهند بود. روایت دوم اما، حول یکجور میل، یا بیشتر از آن یکجور نیاز به مشاهدهکردن شکل گرفته است. زن که سرزده وارد آپارتمان دختر جوانی شده، میخواهد امکان مشاهدهکردن واحدی را به دست بیاورد که اطلاعات مفیدی درباره زندگی خودش به او میدهد. این دوباره «دیدن» است که اهمیت پیدا میکند. روایت سوم اما جایی است که به نظر میرسد پاسخ نهایی را برای ما آماده کرده است؛ پاسخی که نه در مشخصشدن مشاهدهکننده اصلی بلکه در ایده لابی باید جستوجو کنیم. روایت سوم در منزل یک کارآگاه خصوصی آغاز میشود. سلول سرطانی و سلول ویروسی اینجا بههم میرسند و همان گفتوگوی اساسی موجود در روایت اول را تکرار میکنند. این اما تنها مقدمهای برای رسیدن به پاسخ موردنظر من در این نوشتار است. در پایان نمایش وقتی همه شخصیتها در یکجا، لابی، به هم میرسند، اضطراب از مشاهدهشدن را از دست دادهاند. همه در خانه کارآگاه، جمع میشوند و آنجا را قبضه میکنند. خانه کارآگاه درواقع لابی آپارتمان است؛ جایی که هرکسی با «رازهایش» در کنار دیگران قرار میگیرد و «از مشاهدهشدن» نمیترسد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.