تحولات زیرپوستی در 3 کانون بحران خاورمیانه
محمدعلی عسگری
چرخش تازه ترکیه به سمت اسرائیل و روسیه، سفر وزیر خارجه مصر به تلآویو و سفر «اشتون کارتر» به عراق را باید نشانه تحولات زیرپوستی در سه کانون بحران فعلی در خاورمیانه دانست. برای درک روشنتر و شفافتر این امر بهتر است از آخری شروع کنیم: 1- سفر غیرمنتظره اشتون کارتر به عراق و اعلام اینکه بهزودی آمریکا 560 سرباز جدید به عراق اعزام خواهد کرد، یکبار دیگر اثبات کرد که دولت باراک اوباما تلاش میکند تا قبل از پایان دورهاش موصل را آزاد کند. سفر کارتر بیانگر عزم جدی آمریکا برای این امر و ایجاد هماهنگیهای لازم از یکسو با دولت حیدر العبادی و از سوی دیگر با کردها بود. حضور قویتر نیروهای آمریکایی در آزادسازی موصل هرچند بخشی از نیروهای عراقی بهخصوص فرماندهان شیعه در حشد الشعبی (نیروهای بسیج مردمی) و حزبالله را نگران و ناراحت کرد اما به دولت العبادی بهخصوص در شرایط موجود اطمینانخاطر بیشتری داد. زیرا این دولت از یکسو بهشدت زیر فشار انفجارهای تروریستی و از سوی دیگر فراخوان مقتدی صدر و اعتراضات مردمی است. آنهم درحالیکه دولت او ناقص بوده و پارلمان، حاضر به دادن رأی به کابینه او نیست. انفجارهای مرگبار در بغداد که یک نمونه خطرناک آن انفجار الکراده با نزدیک به 300 کشته بود، میرفت تا دولت العبادی را بهکلی از پا درآورد. اما دیدیم که العبادی بلافاصله بعد از این انفجارها با صدور بیانیهای از مردمان ساکن در استان نینوا خواست خود را برای آزادسازی شهرهایشان آماده کنند. این پشتگرمی العبادی بیدلیل نبود و بازپسگرفتن پایگاه هوایی القیاره و نیز خبر اعزام نیروهای جدید آمریکایی میتوانست نویدبخش پیروزیهای جدید در جبهه مبارزه با تروریستهای تکفیری باشد. آزادسازی احتمالی موصل در روزها و ماههای آینده، هم دستاورد بزرگی برای دولت العبادی و هم دولت باراک اوباما در آخرین روزهای بقایش در کاخ سفید خواهد بود. دراینمیان آمریکاییها کاملا مراقب هستند که این پیروزیها به نام جبهه دیگری بهخصوص ایران یا نیروهای شیعه در عراق ثبت نشود. کردها پیشتر قید کرده بودند حاضرند طبق شرایطی در آزادسازی موصل شرکت کنند آیا در این باره تضمینهای کافی به آنها داده شده است؟ 2- نگاهی کلی به سوریه نشان میدهد که به نظر میرسد آمریکا حلوفصل این بحران را به ایران و روسیه و حداکثر ترکیه واگذار کرده است. بعد از آنکه جان کری بهصراحت اعلام کرد «هیچ توافقی با روسیه بر سر حل بحران سوریه» به دست نیامده است، معلوم شد روسها موفق نشدهاند پای آمریکا را بیشتر به این بحران باز کرده و دستکم آزادسازی برخی شهرهای مهم ازجمله رقه را به آنها بسپارند. بهاینترتیب تا اطلاع ثانوی این روسیه، ایران، ترکیه و تا حدودی قطر هستند که با کمک یا بدون کمک دولت دمشق باید با بحران سوریه دستوپنجه نرم کنند. برخی از تحلیلگران عذرخواهی رجب طیب اردوغان از ولادیمیر پوتین و بهبود روابط آنکارا و مسکو را نویدبخش روند تازهای برای حل بحران سوریه معرفی کردند. اما این امر از قبل مشروط به این خواهد بود که مقامات ترکیه حاضر به همکاری با دولت بشار اسد باشند. مسئلهاي که با وجود برخی اظهارات رسانهای، هنوز نشانههای قدرتمندی از آن وجود ندارد. بهطورنمونه وقتی خبری منتشر شد که ترکیه حاضر شده است پایگاه اینجرلیک را در اختیار هواپیماهای روسی قرار دهد، بلافاصله این خبر از سوی ترکها تکذیب شد. هماکنون جنگ و گریزها در سوریه (حلب، پالمیرا، لاذقیه، درعا، حواشی مرزهای با ترکیه و...) با شدت و ضعف آن ادامه دارد. به محض اینکه دولت اعلام آتشبس کرده یا آن را تمدید میکند، غرش هواپیماها و موشکها و صدای انفجارها شنیده میشود. همه اینها نشان میدهد که ارادهای برای ختم بحران سوریه وجود ندارد و اگر هم وجود داشته باشد، چندان تأثیرگذار نیست. بیتردید تقویت همکاریها بین ترکیه، ایران و روسیه میتواند اثری مهم در حل این بحران داشته باشد اما لازمه این همکاریها، عبور از اختلافات متعددی است که شرح آن در این مختصر نمیگنجد. 3- مسئله فلسطین درحال ورود به یک مرحله تازه است که منشأ آن را نه در آمریکا یا سازمان ملل متحد یا کنفرانس صلح پاریس بلکه باید در اراده دولت بنیامین نتانیاهو جستوجو کرد. سفر وزیر خارجه مصر به اسرائیل و بهخصوص تصاویری که در اتاق نتانیاهو از آن دو گرفته شد که مشغول تماشای فوتبال جام ملتهای اروپایی بودند، نشان میدهد تلآویو و قاهره روند تازهای را در «گرمکردن روابط فیمابین» شروع کردهاند. چندماه پیش «عبدالفتاح السیسی»، رئیسجمهور مصر، گفته بود حاضر است بین اسرائیل با فلسطینیها از یکسو و اعراب از سوی دیگر میانجیگری کند. به نظر میرسد مصر در حال پیشبرد این استراتژی بوده و اسرائیل نیز از آن استقبال میکند. فروش جزایر مصری به عربستان هرچند سروصداهای زیادی را بههمراه داشت اما درعینحال از طرحی بلندپروازانه پردهبرداری کرد که در لابهلای آن همکاریهای آینده سعودیها با اسرائیل مشاهده میشد. در ادامه همین روند است که وزیر خارجه مصر به اسرائیل سفر کرده و حاضر میشود برای آزادی اسرای اسرائیلی موجود در دست گروههای زیرمجموعه حماس در غزه پادرمیانی کند. بنیامین نتانیاهو نیز ارتباط با مصر را یک «ذخیره مهم» برای اسرائیل توصیف کرده و میگوید حاضر است با محمود عباس در قاهره به گفتوگو بنشیند. فراموش نکنیم که مصر و ترکیه هرکدام به شکلی از یکسو با فلسطینیها (مصر با دولت خودگردان و ترکیه با حماس) و از سوی دیگر با اسرائیل ارتباط دارند و اگر بین ترکیه و مصر همکاریهای تازهای شکل بگیرد - که چندان بعید نیست - میتوان انتظار داشت که مجموع این تحولات بر سومین کانون بحران یعنی فلسطین نیز اثر بگذارد. نتانیاهو ناامید از دولت باراک اوباما تلاش میکند پروسه عادیسازی روابط با کشورهای میانهرو عرب را خود به پیش برد. ترکیه و مصر در این راه میتوانند پلهای مطمئنی برای این هدف باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.