|

مشكل خيام

«مشكل ما» عنوان كتابي است از فرامرز معتمددزفولي كه بازخواني و خوانش مدرن و اگزيستانسياليستي رباعيات خيام است. نويسنده در مقدمه، خيام را متعلق به جهان سنت دانسته و البته موقعيت او را در اين جهان موقعيتي خاص ناميده است. «او غريبه‌اي بيش در آن سرزمين نيست. او مخالف‌خوان و حاشيه‌نشيني است كه صداي‌اش پيوسته در صداها و گفتمان‌هاي ديگر گم مي‌شده و كم‌تر به گوش مي‌آمده است.» به اعتقاد او، بازخواني مدرن خيام قراردادن او در زمينه جهان مدرن است و پرسش‌هايي كه او در رباعي‌هايش مطرح كرده هنوز از خلال قرن‌ها صدايش به گوش ما مي‌رسد. نويسنده كتاب، «مشكل ما» را مشكل خيام دانسته، «مشكلي كه از بيت نخست ديوان‌اش تا به انتها رهايش نمي‌كند و با او درگير است. درك زمان‌مندبودن آدمي و ميرندگي او. حس سايش فرساينده‌اي كه زمان بر تن و جسم و همه‌چيز كه در پيرامونش است مي‌اندازد». نويسنده در بخشي از مقدمه‌اش درباره قصدش از نوشتن اين كتاب آورده: «من خواستم اين اثر ادبي كهن را در درون موقعيت‌هاي زندگي و شرايط آن بخوانم، به عنوان يك خواننده ايراني و امروزي. خواستم رباعيات و يا شايد خود را محك بزنم، با همه آن‌چه از سنت و گذشته به ميراث دارم و پيوسته در درون من آشوب مي‌كنند و تا به امروز در من راه مي‌برند. خوانشي در درون وضعيت‌هاي حدي و خاصي كه پيوسته در آن درگيرم يا درگيريم! نوشتن تفسيري بر رباعي‌هاي خيام در خلال پيگيري‌ كارهاي اداري، در سفرهاي بين شهري و سفر با اتوبوس و جاده‌هاي پرتصادف و خونين، در صف‌ها و باجه‌هاي شلوغ بانك‌ها، در اداره‌ها و گير و دار كاغذبازي‌هاي بي‌پايان و خسته‌كننده، در لحظات و فرصت‌هاي ميان اميدها و نااميدي‌هاي سياسي و گشايش‌ها و بن‌بست‌هاي نفس‌گير، در شنيدن اخبار و ديدن تصاوير هولناك كشتار پيوسته آدميان و بمب‌گذاري‌هاي جاده‌اي، عمليات‌هاي انتحاري و تكه‌تكه شدن كودكان و سوختن زنان و مردان... نيز بي‌رحمي اين جهان و خشونت‌هاي زندگي و بيهودگي‌هاي آن. خواستم دريابم كه خوانش اين اثر در درون اين درياي پراضطراب و كشاكش بي‌داد امروز آيا به من فرصتي مي‌دهد تا به هستي و رازوارگي آن چشم نبندم و برايم سقفي و سرپناهي شود از بيگانگي و فراموشي خويش؟». «برخيز بتا، بيا ز بهر دل ما/ حل كن به جمال خويشتن مشكل ما/ يك كوزه شراب تا به هم نوش كنيم/ زان پيش كه كوزه‌ها كنند از گِل ما». اين اولين رباعي‌ا‌ي است كه كتاب به آن پرداخته و عنوان كتاب نيز از همين قطعه گرفته شده است. نويسنده وجه تمايز عمده خيام با ديگر شاعران را وجود مشكل و مسئله در وضعيت كلي اشعار خيام دانسته، مسئله‌اي كه نمي‌توان حلش كرد. نويسنده كتاب در بازخواني اين رباعي، «مشكل» مورد نظر خيام را به‌واسطه آن‌چه قرن‌ها بعد گابريل مارسل در فرق «معما» و «راز» گفته بررسي مي‌كند: «معما و مسئله مي‌تواند قابل حل باشد اما آن‌چه كه به‌نفسه علي‌رغم شباهتش به معما و مسئله قابل حل‌ شدن و رفع نيست راز است، همچون گره فروبسته عشق و مرگ. شايد دليل آن اين باشد كه مشكل طرح‌شده براي شاعر و فيلسوف مسئله‌اي نيست كه از بيرون او در پيش پايش قرار گرفته باشد... مشكل اين‌جا از درون آدمي سر مي‌زند و او را فرامي‌گيرد و پيوسته از او مي‌جوشد و رهايش نمي‌كند...».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.