|

ترکیه کودتای نظامیان ارتش را ناکام گذاشت

شب نافرجام کودتا

مردم ترکیه با کودتای نظامی بیگانه نیستند. واقعیت آن است که کودتای بالقوه یا بالفعل نظامیان برای بیش از چهار دهه، بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات سیاسی شهروندان آن کشور را تشکیل می‌داده است. اما کودتا فقط تاکتیک نام‌آشنای قدرت برای ساکنان سرزمین آناتولی نیست. از حذف و ارعاب گرفته تا سرکوب و زندان و ترور، شهروندان و دولتمردان ترک دهه‌هاست برای پیشبرد اهداف بعضا متعارض خود، یکی از پویاترین جغرافیاهای سیاسی تاریخ مدرن را شکل داده‌اند؛ جغرافیایی که امروز به لطف منازعات پیوندی و رنگارنگ سیاسی، تروریستی و قومیتی، جابه‌جایی‌های گسترده جمعیتی، هرچه تنگ‌ترشدن حلقه قدرت امنیتی و البته سال‌ها انتظار بی‌حاصل بر دروازه‌های اتحادیه اروپا، چنان فربه شده که به نظر بسیاری، دیگر کمترجایی برای تاکتیک‌‌هایی قدیمی مانند کودتا باقی می‌گذارد. شاهد این مدعا نیز سیر حوادثی است که با برآمدن آفتاب صبح جمعه برای یک روز ترکیه را تا آستانه کودتایی نظامی پیش برد و سپس، شاید دست‌بسته‌تر از همیشه، تحویل «رجب طیب اردوغان»، رئیس‌جمهوری دولت عدالت و توسعه، داد. صبح روز جمعه بود که صف خودروهای نظامی در مبادی ورودی و خروجی آنکارا و استانبول موجی از نگرانی بین شهروندان به وجود آورد، البته آن زمان کودتا آخرین گزینه‌ای بود که به ذهن هر کس خطور می‌کرد.استقرار گسترده نیروهای نظامی در معابر شهری، گشت‌زنی خودروهای نظامی و سرانجام مسدودشدن مسیر عبورومرور پل «بسفر» توسط کامیون‌های نظامی نیز نتوانست شهروندان را که هر از گاهی شاهد تغییر چهره شهر در پی تهدیدهای تروریستی هستند، نسبت به تحولات جاری مشکوک کند. پس از آن بود که در پی ادعای سربازان مستقرشده و پیچیدن زمزمه‌هایی مبنی بر برپایی کودتا، خیابان‌های اصلی استانبول، از جمله «استقلال»، شاهد واکنش‌های چندگانه شهروندان بودند؛ برخی از ترس راه خانه را در پیش گرفته و برخی با پایکوبی، از به‌سرآمدن دوران حکومت اردوغان سخن می‌گفتند. البته اینها پیش از غرش جت‌های نظامی بر فراز شهر و خوانده‌شدن بیانیه ارتش از تلویزیون دولتی بود که مدعی شد نیروهای مسلح ترکیه اداره کامل کشور را به دست گرفته‌اند تا ضمن حفاظت از دموکراسی و میراث سکولار، باری دیگر آزادی، حقوق بشر و نظم برآمده از قانون اساسی را مستقر کنند. در این بین و با اعلام حکومت نظامی، مردم در میان صدای شلیک گلوله که نشان از درگیری کودتاگران ارتش با نیروهای وفادار پلیس بود، راهی خانه‌های خود شدند تا از شبکه‌های تلویزیونی که یک‌به‌یک به تصرف کودتاگران درمی‌آمدند، پیگیر آخرین اخبار از تشکیل شورای مردمی صلح وابسته به کودتاگران، انفجار در ساختمان پارلمان و آتش‌پراکنی‌های گسترده در نزدیکی کاخ ریاست‌جمهوری باشند. دو ساعت بعد بود که عاقبت سروکله اردوغان در رسانه‌های ترکیه پیدا شد. او که برای گذران تعطیلات در مارماریس به سر می‌برد، به‌واسطه یک ارتباط تصویری اینترنتی با شبکه سی‌ان‌ان ترک، ضمن تأیید خبر وقوع کودتا، از همه مردم خواست با حضور در خیابان‌ها و فرودگاه‌ها مانع از توفیق کودتاگران شوند؛ چراکه هیچ قدرتی بالاتر از قدرت مردم نیست. این فرمول که دست‌کم در سال‌های گذشته کمتر گرهی از همه مصائب و خواسته‌های جامعه مدنی ترکیه باز کرده، به‌راستی که جمعه‌شب کارساز افتاد؛ هرچند پشتیبانی‌نکردن سران ارتش و سازماندهی ناشیانه کودتاگران که از همان ابتدا با شکاف عمیقی بین صفوف نظامیان همراه بود، بدون شک شبهات بسیاری در قبال نقش راستین نیروهای مردمی در جلوگیری از تکرار سنت دیرین مداخله نظامی در امر دموکراتیک به وجود آورده است.اما هرچه بود، هجوم مردم به خیابان‌ها و معابر عمومی در استانبول و آنکارا که فارغ از همه اختلافات سیاسی به مقابله با چکمه‌پوشان برخاسته بودند، کافی بود تا صبح روز بعد رجب طیب اردوغان نه‌فقط به‌راحتی و در میان استقبال هواداران خود وارد فرودگاه آتاتورک شود، بلکه با تیغی برنده‌تر از همیشه به استقبال مخالفان خود رود. او در سخنانی که به صورت زنده از تلویزیون پخش می‌شد، خاطرنشان کرد به لطف مردمی که تانک‌های کودتاگران را به لانه‌هایشان بازگردانده‌اند، همچنان رئیس‌جمهور کشور است و کاری خواهد کرد تا کودتاگران برای خیانتی که به کشور کرده‌اند، سنگین‌ترین بها را بپردازند. او که پیش‌تر نیز اقلیتی از ارتش و ساختار موازی منتسب به جنبش گولنیستی را مسئول برپایی کودتا دانسته بود، بر حذف و پاک‌سازی کسانی که به حیثیت ارتش لطمه وارد کرده‌اند، تأکید کرد؛ فرایندی که به گفته او، از همین حالا آغاز شده و هم‌زمان با مبارزه دولت با دیگر گروه‌های تروریستی ادامه خواهد داشت. تثبیتی پرهزینه «فتح‌الله گولن»، واعظ مسلمان تبعیدی در پنسیلوانیای آمریکا که همواره متهم ردیف اول هرگونه تحول خشونت‌آمیز در ساحت سیاسی ترکیه است، ضمن محکوم‌کردن کودتای ناموفق نظامی در ترکیه، اظهار کرده بسیار متأسف است که به عنوان یکی از قربانیان کودتاهای متعدد مشابه در دهه‌های پیشین، اکنون خود به برنامه‌ریزی چنین اقدامی متهم شده است. البته گولن باید خوشحال باشد که دولت اردوغان موفق شده بنا بر ادعای «اومیت دوندار»، رئیس موقت ستاد مشترک ارتش ترکیه، در نمایشی سیاسی یا با اتکا به ناشیگری‌ کودتاگران و نیروی مردمی، یا شاید هم ترکیبی از این دو، برای همیشه پرونده کودتاهای نظامی در تاریخ آن کشور را ببندد. دوندار که در ساعات آغازین روز گذشته و پیش از آزادشدن «هولوسی آکار»، رئیس گروگان‌گرفته‌شده ستاد مشترک ارتش به دست کودتاچیان، به جانشینی او منصوب شده بود، ضمن تأکید بر ناکامی کودتا، از همکاری تاریخی مردم و همچنین همه احزاب و رسانه‌های همسو و غیرهمسو با دولت تقدیر و خاطرنشان کرده ارتش مصمم است با حذف همه عناصر گولنیستی از صفوف خود، خیانت‌کاران را به سزای اعمال خود برساند. كودتاچيان چه کسانی بودند رئیس موقت ستاد مشترک ارتش در حالی گذشته از قربانی‌شدن 90 نفر و زخمی‌شدن نزدیک به هزار و 200 نفر در جریان حوادث جمعه‌شب و صبح شنبه که بیش از نیمی از آنان را غیرنظامیان تشکیل می‌داده‌اند، از کشته‌شدن بیش از 104 نفر از طرح‌ریزان کودتا خبر داده که هنوز هیچ اطلاع دقیقی از ترکیب دقیق سران کودتا و وابستگی‌های نظامی و سیاسی آنان در دست نیست. در میان بیش از هزار و 500 عضو بازداشتی نیروهای مسلح که به دست وفاداران دولت بازداشت شده‌اند، فقط 29 سرهنگ و پنج ژنرال ارتش حضور دارند که گفته می‌شود دریادار «نجات آتیلا دمیرجان» و «ژنرال ممدوح هاکبیلن»، رئیس ستاد فرماندهی ارتش در منطقه اژه، از شناخته‌شده‌ترین چهره‌ها در بین بازداشتی‌ها هستند. خبرگزاری «دی‌اچ‌ای» نیز مدعی شده «آکین اوزتورک»، فرمانده سابق نیروی هوایی، رهبر اصلی کودتا بوده است. او که از سال 2013 تا 2015 فرماندهی نیروی هوایی ترکیه را بر عهده داشته، در دو سال گذشته از اعضای شورای‌عالی نظامی ترکیه بوده است. همچنین به گزارش شبکه سی‌ان‌ان ترک، یکی دیگر از طراحان اصلی کودتا مشاور حقوقی رئیس ستاد ارتش، سرهنگ «محرم کوسه» بوده که در ساعات گذشته از پستش برکنار شده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.