مصاحبه با «شیردل» کار دشواری است
علی اعطا
باید دستی در روزنامهنگاری داشت تا بتوان فهمید مصاحبه با بهرام شیردل کار دشواری است. گویی گفتوگو از نظر او دامی است که بهآسانی نمیتوان او را در این دام انداخت و گمان میکنم کسانی که او را از نزدیک میشناسند، احتمالا ادعای مرا تأیید خواهند کرد. خود من حدود هفت، هشت سال پیش شاهد بودم چطور یک روزنامهنگار کاربلد و حرفهای، بعد از حدود نیم ساعت تلاشکردن و کلنجاررفتن، از دفتر شیردل دست خالی بیرون آمد و نتوانست، گفتوگویی را شکل بدهد و «بسازد». دست خالی بیرون آمد و بهاصطلاح بازاریان، هیچچیز دستش را نگرفت. مصاحبه سعید برآبادی با بهرام شیردل در «شرق» 29 خرداد، چنانکه مصاحبهکننده در مقدمه مطلب پیشبینی کرده بود، با واکنشهای مختلفی همراه شد که این واکنشها در اکثر موارد، نقد و بررسی گفتههای شیردل و در مواردی، طرح انتقاداتی به نوع عملکرد مصاحبهکننده بود. به نظرم رسید این مصاحبه، از دو جنبه قابل بررسی و تأمل است؛ یکی، به رسم رایج، نقد و بررسی آن چیزی است که مصاحبهشونده میگوید. چنانکه عمدتا کسانی که به این مصاحبه پرداختهاند، زاویه نگاهشان نقد و تحلیل سخنان شیردل بوده و دیگری، نگاه به این نوشتار از نقطهنظر حرفه روزنامهنگاری است تا بتوان از این زاویه، نیمنگاهی به عملکرد روزنامهنگار و مصاحبهکننده داشت. قصد من از نوشتن این یادداشت نقد و تحلیل سخنان شیردل نیست و صرفا قصد دارم نکاتی مختصر را درباره عملکرد مصاحبهکننده مطرح کنم. به گمان من بیهیچ تردید، گفتوگوی سعید برآبادی با بهرام شیردل، نقطه درخشانی در کارنامه این روزنامهنگار است. یک- با وجود اینکه بیش از یک دهه است مقوله معماری توانسته به رسانههای عمومی راه یابد، همچنان یک گفتوگوی واقعی در عرصه عمومی در حوزه معماری شکل نگرفته است. بهندرت شاهد هستیم انتشار مطلبی در حوزه معماری در رسانهها، پژواک معناداری تولید کند. چندان نیازی به یک بررسی بسیار دقیق نیست برای اینکه بفهمیم اساسا آنچه در مطبوعات در حوزه معماری منتشر میشود، چقدر موجب شده کسانی برانگیخته شوند تا واکنشی نشان دهند و گفتوگویی واقعی در عرصه عمومی شکل بگیرد. مصاحبه با شیردل، با عنوان «من لیدر معماری ایران هستم اما در سایه» یکی از این معدود مطالبی است که توانسته موجب شکلگیری چنین گفتوگویی شود؛ حتی اگر بخش قابلتوجهی از مطالب منتشرشده در واکنش به این مصاحبه، میانمایه و کماهمیت باشد. من سهم مهمی از این تأثیرگذاری را مدیون هوشمندی و انتخابگری مصاحبهکننده میدانم. بیش از این از شیردل گفتهها و مصاحبههای دیگری نیز منتشر شده است که کمتر توانستهاند به این میزان، موجب شکلگیری گفتوگویی در عرصه عمومی شوند. دو- آقای مهندس بهروز مرباغی، در مطلب پرمایه و قابل تأملی که نوشتهاند و در همین شماره روزنامه «شرق» منتشر شده است، در جایی به شیطنت روزنامهنگار در انتخاب تیتر اشاره کردهاند. نوشتهاند: «ذکر این نکته هم شاید بد نباشد که ممکن است مثل بسیاری موارد دیگر، برخی جملهها و کلمات این گفتوگو، عینا، گفتههای شیردل نباشد و نوعی شیطنت روزنامهنگاری هم در کار آمده باشد، بهویژه در انتخاب تیتر که از ظرایف روزنامهنگاری است، البته!». اتفاقا من گمان میکنم انتخاب این تیتر، یکی از نقاط قوت این متن است. جایی از این گفتوگو، مصاحبهکننده میپرسد: گفتید لیدر در جامعه معماری ایران وجود ندارد، آیا شما خودتان را آن لیدر میدانید یا میتوانید شخصی را به من معرفی کنید که دارای چنین ویژگیهایی باشد؟ پاسخ شیردل بهروشنی نشان میدهد او خودش را لیدر معماری ایران میداند. ابتدا جملهای به این مضمون که میگوید من دوست دارم طراحی و ایدهپردازی کنم؛ اما درنهایت صراحتا اعلام میکند خودش را لیدر معماری ایران میداند. برای من جای این پرسش باقی است چرا دوست ارجمند و فرهیخته، آقای بهروز مرباغی گمان بردهاند ممکن است این عبارت، عینا از عبارت بهرام شیردل نباشد و درنهایت نوشتهاند این هم از ظرایف روزنامهنگاری است. البته تردیدی نیست - چنانکه آقای مرباغی اشاره کردهاند - این هم از ظرایف روزنامهنگاری است اگرچه این تیتر، از آندست جملاتی است که هر روزنامهنگاری را وسوسه میکند تا از آن بهعنوان تیتر استفاده کند، اما از سوی دیگر، روشن است بخش عمده گفتههای شیردل از موضع کسی مطرح میشود که خود را لیدر معماری ایران میداند و چنانکه خود آقای مرباغی هم اشاره کردهاند، شیردل میگوید: «وضعیت معماری در این ٢٠ سال به شکل قابلتوجهی عوض شده و بخشی از این تغییر به خاطر حضورم، پروژههایم و نوع نگاهم به معماری بوده است». بنابراین روشن است شیطنتی در کار نیست و تیتری که انتخاب شده، اگرچه یکی از جملات وسوسهانگیز متن است، اما از سوی عصاره دیدگاه مصاحبهشونده درباره جایگاه خودش هم هست. سه- نکته آخر اینکه گمان میکنم مصاحبه سعید برآبادی با شیردل، با عنوان «من لیدر معماری ایران هستم، اما در سایه»، جنبههای پیداوپنهان فراوان دارد. اگر برای برقراری دیالوگ با بسیاری از معماران روشنکردن دستگاه ضبط صدای یک روزنامهنگار کفایت میکند، برای بهرام شیردل قطعا چنین امری شرط کفایت نیست و این به گمانم، هنر مصاحبهکننده بوده است که توانسته یک گفتوگوی واقعی را شکل دهد و بسازد. چنانکه در ابتدای این یادداشت اشاره کردم، مصاحبه با بهرام شیردل کار دشواری است. این به ویژگیهای شخصیتی او، روحیه غریب، پیشبینیناپذیر و احتمالا نوعی رندی بهشدت شرقی (در معنای مثبت کلمه) برمیگردد. به گمانم، ساده نیست روزنامهنگار بتواند با حفظ ریتم مصاحبه و طرح پرسشهایی درست و بهموقع، به گونهای عمل کند که مصاحبهشونده دیدگاههایش را و جایگاهی که برای خود متصور است، شفاف و عریان به قضاوت افکار عمومی بگذارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.