معماری؛ تسخیر نیروها
بهروز مرباغی.معمار و مدیر پروژه «یکصدمعمار، یکصد انتخاب»
در حاشیه آنچه میخوانید سعید برآبادی، خبرنگار «شرق»: همانطور که در پیشانی گفتوگوی این روزنامه با بهرام شیردل پیشبینی کرده بودیم، محتوای آن سخنان به یکی از جدیترین محورهای بحث آکادمیک در حوزه معماری امروز جامعه ایران بدل شده است. این هفته، دومین واکنش و احتمالا آخرین واکنش به سخنان شیردل را در حد بضاعت خود منتشر میکنیم و پیش از هر چیز، از معماران و دغدغهمندان حوزه معماری تشکر میکنیم که همچنان پیگیر محتوای گفتوگوهای این رسانه بوده و از سوی دیگر، از برخی، به خاطر امکان نداشتن چاپ مطلبشان عذرخواهی میکنیم. واقعیت این است که فضای رخوتآلود مباحث جدی در بسیاری عرصهها، خصوصا عرصه معماری، گاه با چنین مصاحبههای صریحی تکان خورده و تا مدتها نقل محافل مختلف میشود اما دراینمیان نباید از دو نکته چشم پوشید؛ نکته اول شهامت و صداقت بهرام شیردل است که به «شرق» اعتماد کرد و اجازه داد این گفتوگو بدون ویرایشهای معمولی که مصاحبهشوندهها آن را تقاضا کرده و گاه حتی انجام گفتوگو را منوط به آن میکنند، منتشر شود. نکته دوم اما دریچهای است که این مصاحبه به روی جامعه معماری ایران گشوده تا اعضای این جامعه صریح و پوستکنده تر از قبل حرف ها و دغدغه هایشان را با رسانه ها در میان بگذارند. نمونه اش، همین یادداشت استاد بهروز مرباغی که در ادامه خواهید خواند.
«من همیشه به تقوای حرفهای اعتقاد داشتم و درسش را هم خواندهام؛ تمام عمرم فکر میکردم که اولین شرط یک آدم حرفهای این است که تقوای حرفهای را رعایت کند». جهانگیر درویش، «یکصد معمار، یکصد انتخاب»، نشست سوم من، برخلاف بسیاری از معماران و پژوهشگران عزیز، باور دارم معماری امروز ایران، فعلا با هر عنوانی که به آن بدهیم، معماریای شاداب و فعال است. در جریان برگزاری برنامه «یکصد معمار، یکصد انتخاب»، هم من و هم بسیاری دیگر این باور را پیدا کردیم که معماری امروز ایران زنده است و تبوتاب نظری و عملی در آن فراوان است. باور دارم در دو دهه گذشته، به دلایل متعدد، «جریان ادبیات معماری و شهرسازی» در ایران راه افتاده و علاوه بر انتشار نشریات تقریبا پرشمار، نشستهای فنی و تخصصی متعددی برگزار میشود و هر یک، از جهت و جانبی، در گشودن رمزورازهای معماری امروز ایران و جهان میکوشند و من یکی از نشانههای «جریان»شدن این ادبیات را در گروهبندیهای نانوشته معماران در این پلمیکها میدانم. امروز، تقریبا، مشی و باور معمارانه آنانی که در فلان نشریه مینویسند یا عضو فلان گروه و انجمن معماری هستند، کاملا با آن دیگری که در نشریهای دیگر مینویسد و عضو انجمن و کانونی دیگر است، متفاوت و متمایز است. البته، قطعا و طبعا، هنوز این جریان کاملا شکوفا و پخته نیست، ولی وجود دارد. کافی است نگاه خریدارانهای به معماری خیابانهایی مثل فرصت، دمشق، ایتالیا و فلسطین در تهران بیندازیم و زیبایی معماری سالهای 30 و 40 را ببینیم یا خیابانهای فردوسی و سعدی و جمهوری و معماری شاداب سالهای قبلتر را ببینیم و مثالهای دیگر. در گیرودار بحثهای درونی این جریان، شخصیتهایی هستند که میتوانند «چهره» تلقی شوند. لازم نیست این چهره، حتما، مورد قبول من و شما باشد یا نه، مهم آن است که «حرفی برای گفتن دارد». بهرام شیردل یکی از این چهرههای شاخص است. صرفنظر از آنکه عدهای قبولش دارند یا نه. او در روزنامه «شرق»، 29 خرداد 95، گفتوگویی انجام داده با عنوان «من لیدر معماری ایران هستم، اما در سایه!». شاید پرداختن به این گفتوگو، خیری برای جریان ادبیات معاصر معماری ایران داشته باشد. ذکر این نکته هم شاید بد نباشد که ممکن است، مثل بسیاری موارد دیگر، برخی جملهها و کلمات این گفتوگو، عینا، گفتههای شیردل نباشد و نوعی شیطنت روزنامهنگاری هم در کار آمده باشد، بهویژه در انتخاب تیتر که از ظرایف روزنامهنگاری است، البته! «معماری؛ تسخیر نیروها» شیردل، سخن خود را با این تعریف شروع میکند: معماری یعنی تسخیر نیروها. که حرف بسیار محکم و مهمی است. در بخش دیگری از گفتوگو، این تعریف را کمی میشکافد و میگوید: «تعبیر من از «معماری؛ تسخیر نیروها» این است که معمار باید به نیروهایی که هستند، حساس باشد و بتواند آنها را تسخیر کند؛ نیروهای اجتماعی، اقلیمی، جغرافیایی و... را بخواند و بتواند آنها را به معماری بدل کند». او وقتی میخواهد مصداق این تعریف را بیان کند، به جریان برگزاری مسابقهای اشاره میکند که در عهد ساسانیان برای طراحی و اجرای طاق کسری به صورت بینالمللی برگزار و کار به یک معمار رومی سپرده میشود. او این امر را از مصادیقِ تسخیر نیروها میشمارد. ضمن آنکه، بهدرستی، به استحکام نظام سیاسی و اجتماعی هم اشاره میکند که در کوران جنگهای منطقهای و خصومتها، ایران چنین مسابقهای را برگزار میکند. شیردل به نکته مهمی اشاره میکند، چون میپذیرد، ظاهرا، که معماری همان ساختمان نیست. اما، به نظر میآید او هنوز در تعریف خود و در جمعبندی مبانی نظری آن به نقطه نهایی نرسیده است. چون در فرازی دیگر، وقتی با تأثر به خرابیهای شهرهای سوریه در اثر جنگ داخلی اشاره میکند، میگوید، «اگر معماری را «ساختن» و از ریشه «کنستراکت» در نظر بگیریم، آنچه اینجا شاهد آن هستیم، نوعی «دیکنستراکت» یا ساختارزدایی است. فضای معماری امروز دمشق، درباره ساختن نیست، بلکه درباره تخریب است و این صحنهای پیشِروی معماری امروز دنیاست که معماران باید به آن پاسخ دهند». بین اینکه معماری را ساختن و ساختمان بدانیم یا تسخیر نیروها، تفاوت زیادی وجود دارد. این تشخص نداشتن تعریف و مبانی نظری، در چند جمله پایینتر، بازهم خود را نشان میدهد. دوباره تأکید میکند: «امروز دغدغه من این است که رابطه معماری با اجتماع چیست؟ معماری چه کاری برای اجتماع میکند و چه کاری نمیکند؟ درحقیقت معنای معماری و کاربرد آن برای اجتماع چیست؟». اینجا، اصلا، صحبت از ساختمان نیست، صحبت از وظیفه اجتماعی معماری است. حاصل این نگاه به معماری طبیعتا آن است که وقتی به خرابیهای شهرهای سوریه مینگرد، حکم کند معماری مرده است؛ چون «معماری برای بهترکردن زندگی این مردم چه میتواند بکند؟... معماری ما هیچکاری برای این فضا نمیتواند بکند!». شاید، حق با او باشد، ولی بهتر است در چنین مواردی، نمونههای تاریخی را هم دید؛ مثلا سرنوشت پاریس، مسکو، مینسک بعد از جنگ جهانگیر دوم که مردم و معماران، چه خوب، دوباره ساختندشان.این دوگانگی یا نبود تعین فکری در ادبیات معماری شیردل، شاید، به خاطر آن است که او، عموما، در حوزه ایده و نظریه فعال است و معماریهایش، عموما، ساخته نشدهاند. او به دلایل مختلف، امکان این را دارد که بخواند و بنویسد و «ایده بپروراند» بیآنکه تحقق این نظریه و ایده را شاهد باشد. در این چارچوب است که او حتی شهامت این را مییابد در حوزه ژئوپلیتیک منطقه هم اظهار نظر کند و برایش راهحل ارائه کند. میگوید: «آیا اگر دمشق یک شهر توسعهیافته بود، حتی توسعهای شبیه به آنچه امروز در دوبی از نظر سختافزاری شاهد هستیم، بازهم چنین سرنوشتی پیدا میکرد؟». این گزاره، در ظاهر، گزارهای مثبت و مقبول است. فرض بر این است که جامعه به چنان درجه از رشد و توسعه رسیده باشد که بتواند خود را در کوران حوادث حفظ کند و دیگران هم طمع دستدرازی به آن را نداشته باشند، ولی به نظر نمیآید شیردل چنین تحلیلی داشته باشد. تعریف او از «توسعه»، حداقل در این گفتوگو، عمق ندارد. رشد را با توسعه، توسعه را با پیشرفت خلط میکند. از دید او «توسعه کالبدی دوبی، دلیل مهمی برای حملهنکردن غرب به ساختاری است که خود در آن نقش داشته و دارد. سوریه واداده بود، چون به سمت پیشرفت و توسعه حرکت نکرد و ضعیف ماند، این بلا بر سرش آمد» و احتمالا یادش رفته در جریان جنگ عراق و کویت- 1991 (نه عراق و امارات)- این شیخنشینها تعطیل و هریک از بزرگانش به جایی متوسل شدند. آنچه در دوبی میبینیم، به اعتقاد بسیاریها، «توسعه» نیست. چنین نگاهی به اطراف، که نگاهی از بالا است، منجر به صدور احکامی میشود که میتواند بسیار بحثبرانگیز باشد؛ مثلا میگوید: «٢٥ درصد جمعیت جهان مسلمان هستند. چه سهمی از اقتصاد جهان متعلق به مسلمانان است؟ فقط چهار درصد! باقی این حق کجاست و دست کیست؟ اصلا حق کیست؟». صرفنظر از صحت و سقم این آمار، میتوان از شیردل پرسید آن 75 درصد بقیه آیا به یکاندازه این حق را از مسلمانان گرفتهاند؟ کل پول و اقتصاد جهان در اختیارِ کمتر از 25 درصد از مردم جهان است که در اتحادیه اروپا، آمریکا و ژاپن، عمدتا، خلاصه میشود (آنهم نه در دست ملتها، در دست گروههایی از آنها). صدها میلیون آفریقایی غیرمسلمان، صدها میلیون آسیایی غیرمسلمان از اقتصاد جهان بیش از چهار درصد سهم میبرند؟ تعریفِ اقتصاد سیاسی جهان با هنجارهای مذهبی در کجای اندیشه علمی جا دارد و چه کمکی به ادبیات معماری میکند؟ چنین نگاهِ غیردقیقی سبب میشود درباره ایران هم چنین حرفهایی را از شیردل بشنویم. میگوید: «تهران در موقعیت بینظیری از نظر خطوط هوایی قرار گرفته، چون میتواند پروازهای اروپا به آسیا را یک ساعت تا یکساعتونیم کمتر کند. چرا این اتفاق نمیافتد؟ معماران، شهرسازان و مسئولان ما ایدهای برای این کار ندارند، فقدان لیدر در حوزه معماری هم به این قضیه دامن زده تا جاییکه طرح ساخت چنین فرودگاهی در مجلس یا دولت به تصویب میرسد، اما جامعه معماری توان یا بینش انجام آن را ندارد». در اینجا آشفتگی تفکر معماری، خود را نشان میدهد. بهرام شیردل، از یک طرف معماری را تسخیر نیروها میشمارد که بحث بسیار مهمی است و از سوی دیگر صرفا به این خاطر که ترانزیت هوایی از تهران میتواند مدت پرواز بین شرق و غرب عالم را یک ساعت کوتاهتر کند، پیشنهاد ساخت فرودگاهی با ظرفیت 60 میلیون نفر در سال را میدهد! انگار این موقعیت جغرافیایی را فقط تهران دارد. با کمی جابهجایی، آنکارا، کابل، کراچی و هرات هم چنین موقعیتی دارند. ولی آیا این کافی است؟ البته شیردل دلیل بیشتری برای ساخت چنین فرودگاهی دارد: «وقتی که پاپ از قصر واتیکان به اتاقی کوچک نقل مکان میکند، این تغییر، توجه او را به مردم نشان میدهد. برهمیناساس میگویم احداث یک فرودگاه با ٦٠ میلیون مسافر در سال حتی در تهران میتواند نوعی صادرات معماری باشد». من میدانم بهرام شیردل معمار کوچکی نیست و پشتوانه فکری نیرومندی دارد، ولی آیا این استدلالها شایسته یک معمار بزرگ است؟ این را میدانیم که وزارت راهوشهرسازی چنین سودایی دارد، ولی آیا استدلالهای آن وزارتخانه از جنس استدلالهای معمارانه مثلا شیردل است؟ «معماری غربزده ایران» به باور من، اگر کسی نتواند مسائل و معضلات وضعیت موجود را درک و تحلیل کند، مجبور است حکمهای عام و نامتعین صادر کند. باورم این است که شیردل، متأسفانه، ایران را خوب نمیشناسد، معماری ایران را هم به سیاق خود میشناسد. او آنجا که از کمسهمی مسلمانان از اقتصاد جهانی صحبت میکند، علت این ظلم را در این میبیند که این مردم را «غربزدهشان کردهاند؛ یعنی مصرفگرایی با تأکید بر اقتصاد غرب. مشکل امروز غرب با ایران این است که چرا این بازار بزرگ، مصرفگرای غرب نیست اگرچه ذهن ایرانی، ذهنیتی غربزده شده، تمدن خودش را فراموش کرده و ارزشهای تحمیلشده غربی را پذیرفته. با واردکردن این باورها در ذهن ما مردم، ما را غربزده کردهاند و بدون شناخت و درک آن ارزشها، دنبالهرو و در طلب ارزشهای غرب هستیم». این همان نگاهِ از بالاست که خیال میکند جهان دست چهار ارباب بزرگ است که هرجور خواستند مهرهها را میچینند. انگار جوامع بشری و تکامل آنها نقشی در سرنوشت خود و دیگران ندارند. نتیجه چنین نگاهی به جامعه، همان است که ادعا شود «معماران ایران عموما غربزده هستند. ممکن است بعضیها به خاطر نگاه معطوف به سنت معماری در ایران به شهرت رسیده باشند؛ اما در سوی دیگر، آنهایی ایستادهاند که یا قسمخورده مدرنیسم و سوپراستارهای غرب هستند یا کارشان به جایی میکشد که نماهای رومی- سنتی به بازار عرضه میکنند. هر دو اینها دو روی یک سکه هستند و هیچکدام راه به جایی نمیبرد». شیردل، در اینجا به نکته مهمی اشاره میکند؛ آنجا که مروجان نماهای رومی- سنتی و قسمخوردگان مدرنیسم و سوپراستارهای غرب را دو روی یک سکه میشمارد؛ ولی کاش نگاه او چنان میبود که زیباییهای معماری معاصر ایران در این بزنگاه فراموش و قربانی نمیشدند. متأسفانه، تصور میکنم اگر از بهرام شیردل پرسیده شود معماری غیرغربزده ایرانی کدام است و چه مصادیقی دارد، حاصلی نخواهد داشت، چون احکامِ او احکام کلی و گنگ هستند. او نمیداند تداوم معماری شکوهمند ایرانی، در قرن بیستو یکم چه میتواند باشد. تجربه خود او چندان نشانهای بر این مسیر نمیگذارد. پروژه «مجتمع تجاری شیراز»، صرفنظر از تقلید فرمال آن از اثری خارجی، استعاره بسیار روشنی از تفکر شیردل در معماری و مصادیق آن است، هرچند همین اثر هم با احکامی که در این گفتوگو اعلام میکند، خوانایی ندارد.شیردل میگوید: «باید دید چطور میشود کهنالگوهای معماری باستانی ایران را به قرن بیستویکم آورد و شاید آنموقع است که بتوانیم توسعهای معطوف به احیای فرهنگ، معماری و شهرسازی خودمان داشته باشیم»؛ این یک باور تقریبا ناممکن است. از عصر باستان تاکنون، دورههای شکوفایي معماری زیادی را از سر گذراندهایم، از شکوه سلجوقی و ایلخانی تا رنگارنگی صفوی و شفافیت قاجاری و امروز در جایی ایستادهایم که باید نقطه انفصال این گذشته تاریخی، نه لزوما باستانی را در معماری امروز دریابیم و چارهاش کنیم. البته اگر معتقد به این گسست باشیم و معتقد باشیم معماران میتوانند معماری را شکل بدهند، بیآنکه شرایط اجتماعی لازم فراهم باشد. اشکالی که در تفکر بهرام شیردل، در این گفتوگو، میبینم، آویختن به گذشته دور است؛ به باور من، تمسک به گذشته دور و باستانی و فراموشی یا بیاطلاعی از گذشته نزدیک و ملموس، بزرگترین عارضه شناخت و تحلیل اجتماعی و معماری ایران است. شیردل در فرازی از گفتوگوی خود، درخصوص علت جنگ در سوریه، بهدرستی، میگوید: «وقتی جریان اقتصادی و اجتماعی مدرن و کارآمدی در جایی حضور داشته باشند، کسی نمیتواند آن «جا» را تخریب کند». او درست میگوید تا جریان اقتصادی مدرنی در کار نباشد نمیتواند با کالبد معماری کاری انجام داد، چون «معماری اگر نتواند فضای اجتماع را سازمان دهد، معماری نیست، کاردستی است». و قرار نیست کاردستی درست کنیم؛ اما راهحل شیردل چیست؟ راهحلهای او تفاوت زیادی با کاردستی نشان نمیدهد، تمام جامعه و بطن معماری را در حد ابرسازهها و فرودگاههای بزرگ خلاصهکردن، به اعتقادِ من، چاره کار نیست. معماری مدرن ایران شیردل، در این گفتوگو، به نکتهای مهم و زیبا اشاره میکند که صرف نظر از نتیجهگیری خود او، نکته بسیار مهمی است. او معتقد است «مثلا در شعر، ما نیما را و در قصه، هدایت را داریم. اینها نگاه آیندهگرا و توسعهگرا دارند، چون میخواهند سنت را به آینده پیوند بزنند اما دقیقا همین افراد هیچگاه شاگردانی خلف نداشتهاند، شاید بهایندلیل که به فکر آموزش نبودهاند». نکته مهمی که او اشاره میکند، بیآنکه به این روشنی بیان کند، سیر تکاملی حوزههایی از هنر ایران است که خود را با پشتوانه تاریخی به جهان مدرن وصل کردهاند. امروز کسی نمیتواند نیما و شعر او را ایرانی نداند یا قصههای هدایت را ایرانی نشمارد، درعینحال که هم شعر نیمایی و هم قصههای هدایت، در زبان و در مضمون، مدرن هستند. شعر پرشکوه ما با گذر از سعدی و مولانا و حافظ و با توقف و درجازدنهای دوره رجعت و التقاط، به رفعت و نیمایوشیج میرسد و خود را به قافله شعر مدرن میرساند. در قصه و رمان و نمایشنامه هم ما چنین روندی را شاهدیم. نقاشی ما هم از مینیاتورهای زیبای شاهطهماسبی خود را به نقاشی ایرانی و مدرن امروز رسانده است؛ ولی آیا چنین روندی در معماری هم طی شده؟ شیردل بهدرستی، میپرسد: «آیا وارطان، یا مرحوم مهندس میرمیران در معماری کاری کردند که بتواند در برابر کاری که صادق هدایت در ادبیات فارسی کرد، قابل مقایسه باشد؟ آیا این چهرهها، معماری را به جایی بردند؟ هدایت، ادبیات فارسی را به نقطه تازهای برد و نیما را اگر بهصورت یک اتفاق ببینید که شعر را به یک نقطه تازه برد، آیا معماری داریم که این کار را کرده باشد؟ آیا در معماری معاصر ما این اتفاق افتاده است؟» و این پرسشی بزرگ است. کاش شیردل میتوانست، فقط، همین یک پرسش را واکاوی کند. شیردل و معماری ایران من، شخصا حضور بهرام شیردل در معماری ایران را مغتنم میدانم. الگویی معمارانه از او به یاد ندارم؛ ولی بحثهای نظری و پلمیکهای او را برای جریان معماری ایران بسیار لازم میدانم، هرچند با بخشهایی از نظرات او موافق نباشم. «او حرف دارد»؛ من اعتقاد ندارم برای اینکه کسی در معماری نقش مثبت داشته باشد باید لیدر یا متولی باشد. ذات معماری چنین چیزی را برنمیتابد. حداقل، معماری مدرن که با محوریت و شخصیت انسان تعریف میشود چنین سلطه و اتوریتهای را نمیپذیرد. شیردل و هر معمار دیگری، اگر بتواند آثاری بیافریند که حرفی برای گفتن داشته باشد، بلاشک، مورد تقدیر و گاه تقلید قرار میگیرد. پشتوانه هر لقب و عنوانی داشتهها و ارائههای قبلی است. اما چه شده که شیردل خود را لیدر معماری ایران دانسته؟ هرچند من مخالفتی ندارم، چون خود را در تبعیت یا تمرد از لیدر مجاز میدانم. او میگوید «٨٠٠ دانشکده معماری در ایران، سالی ٤٠ هزار لیسانسیه معماری به جامعه تحویل میدهند. این نیرو خیلی خوب میتواند سازماندهی شود؛ اگر اراده و تصمیمش باشد. این نیرو درحالحاضر بهشدت درهموبرهم است. چرا معماری ایران سه، چهار غرفه در ونیز دارد؟ چون معماری ایران رهبریای ندارد. اگر این رهبری در حوزه معماری وجود داشته باشد، این نیروی کمی میتواند قدرتش را به اهداف مشخص معطوف کند». هرچند نه عدد 800 مستند است نه 40 هزار، ولی او نگران این تعداد لیسانسیه معماری در کشور (در هرسال) است. از سوی دیگر، در چنین شرایطی «شاید! در ایران امروز، معماری متولی ندارد». پس باید کاری کرد. او فضا را، با متر و معیار خودش، تحلیل میکند و طبیعتا نتیجه موردنظر خود را هم میگیرد. و متأسفانه، فقط خود را میبیند. حتی حاضر نیست تعارفی هم به دیگر پیشکسوتهای معماری ایران بزند. از نشانههای بزرگی او میتوانست احترام و تواضع نسبت به بزرگان معماری معاصر ایران باشد. او معتقد است حضورش در معماری ایران تأثیرگذار بوده است. «وضعیت معماری در این ٢٠ سال به شکل قابلتوجهی عوض شده و بخشی از این تغییر به خاطر حضورم، پروژههایم و نوع نگاهم به معماری بودهاست». البته، هیچکس هنوز این ادعای شیردل را تأیید نکردهاست، یا من در جریان نیستم. اما، خود شیردل هم چندان از این موقعیت راضی نیست. میگوید: «جامعه معماری ایران مرا در دو نقش میبیند؛ یکی نقش حاتم طایی است و یکی هم نقش دنکیشوت». هیچیک را او دوست نمیدارد. او دنیای سادهتری میخواهد. او نمیخواهد لیدر باشد. وقتی از او پرسیده میشود لیدر معماری ایران کیست، میگوید: «خیلی دلم میخواست میتوانستم از چنین شخصی نام ببرم و حتی آن شخص وجود داشته باشد. ٢٠ سال پیش نیامدم ایران که چنین نقشی را داشته باشم. من آدمی هستم که دوست دارم کاغذ بگذارم جلو رویم و معماری کنم، فکر کنم و ایده بپرورانم... اما به صورت ناخواسته و غیررسمی و حتی تعارفی، من لیدر معماری ایران هستم. اگرچه معماری کشور سازمانی ندارد! باید اینطور بگویم من لیدر معماری ایران هستم اما در سایه. خیلی از معمارانی که من را قبول دارند و من را استاد خطاب میکنند، (اگرچه در دانشگاهی تدریس نمیکنم) ناخواسته این عنوان را به من میدهند». حرف آخر حرف دلِ بهرام شیردل حرف آخر این یادداشت است: او کاملا گویا و روشن میگوید: «معماری کار واقعا سختی است، کمتر کسی میتواند این کار را انجام دهد» و برای گفتهاش شاهد میآورد: «این را به اقرار داریوش شایگان میگویم که خلقکردن یک پروژه کار واقعا سختی است»، و از همکارانش شاهد میآورد: «اما همکارانم در این آتلیه میدانند که من هر روز صبح قبل از صبحانه چند پروژه خلق میکنم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.