یادداشتهایی درباره هنر معاصر
این روزها
علیرضا امیرحاجبی
اجازه دهید ستون این هفته مانند هفتههای گذشته نباشد. تفاوتش در این است که خلأ و فضایی بیمعنا شکل گرفته از نبودن یک زندگی که زندگی دیگری را میستود. ازدستدادن عباس کیارستمی سختترین و جبرانناپذيرترین رویداد در عرصه هنر معاصر ایران بود. هرچه بنویسیم کم نوشتهایم از این خسارت بزرگ. درباره ویژگیهای او بسیار نوشتند در این چند روز دوستان و استادان. تفضل فرمودند درباب هنر کیارستمی اما آنچه میماند نهتنها یاد او بلکه نگاه او به عنوان میراثی در هنر ایران است. حال این میراث مفهومی و بصری چیست و چگونه میتوان آن را نگاه داشت؟ این میراثی بسیار ارزشمند است که بهراحتی از دست و یاد میرود مگر با تلاش فراوان و بازتولید مرتب آن. در حوزه بصری (ویدئوها و عکسها) درست در تقابل با سینما، کیارستمی به رویدادها از دید رئالیستی نگاه نمیکرد؛ بلکه درصدد بود تا به نوعی خلوص در فضا و اشکال برسد. این نگاه کاملا مینیمالیستی نیست زیرا اصول دیگری نیز در هنر مینیمال به کمک هنرمند میآیند. در هنر بصری وی مسئله اصلی حذف زوائد و پارازیتهای بصری برای رسیدن به یک مفهوم کلی و خالص بود. اگر به موضوعی مانند پنجره میپرداخت به «خود» آن پنجره میپرداخت و نه ضمائم بصری و محیط اطراف پنجره. شما را با چیز دیگری مواجه نمیکرد. این فرایند بسیار سخت و توانفرساست که از طرفی هم به حذف عمدی و خودخواسته عناصر بصری دست بزنیم و هم سوژهای معمولی را آنقدر جذاب نشان دهیم که مخاطب با آن درگیر شود. چه ژانگولربازیهایی که برخی هنرمندان عزیز درنمیآوردند تا مخاطب به اثرشان توجه كند. چقدر سعی میکنند اما یک چیزهایی درست کار نمیکند. برعکس کیارستمی آنقدر دست به حذف میزند که در بعضی مواقع به انتزاع میرسد. در اینجا میشود نتیجه گرفت که به دو شکل کلی میتوان با اثر هنری مواجه شد یا فقط به وجه بصری موضوع نگاه کنیم و برداشتی سطحی یا عمیق از بصریت داشته باشیم یا آنکه مشاهدهگر باشیم و به فرایندها نیز بنگریم. مشاهده در کل کار سختی است. اینکه بر مبنای یک اثر بتوانی روند تولید آن را نیز تجسم کنی و به نتیجه برسی که بله این هنرمند مراحل بسیار طولانی را برای رسیدن به چنین خلوصی طی کرده است. این روش نگاهکردن استثنا ندارد. شما میتوانید به اثر کلاسیک نیز به همین شکل نگاه کنید. وقتی به اثری از کاراواجیو مینگرید چیزی مابعد موضوع نیز در کنار اثر ایستاده که همان فرایند خلق اثر است. فرایند دیده نمیشود اما نتیجهاش دیده میشود. فرایند زمانمند است یعنی در زمان حال حضور ندارد. چیزی بوده که طی شده؛ تمام شده؛ اما زمان انحنا دارد و بدون آنکه بخواهیم در مشاهده دقیق میتوان خود فرایند را در اثر دید. گذاشتن قلممو روی بوم نقاشی. گذر از نور به سایه در یک عکس. حذف، مونتاژ، کمکردنهاي عناصر... اینها همان فرایندهايي هستند که بهظاهر تنها نتایجشان دیده میشود. این تلاش و مشاهده سه سمت دارد؛ یا خود اثر آنقدر پر کار است که شما را دعوت به مشاهده و جستوجوی فرایندها هم میکند یا اینکه مخاطب حس و شخصیت مشاهدهگری دارد؛ یا خود هنرمند کاری میکند تا شما به فراتر از اثر و به سمت مشاهده بروید. کیارستمی دارای این ویژگی بود. عینیت بسیار کم و خالص که از ترکیب اجتناب میکند و ذهنیت گسترده که خود را در هرچه عینی است رسوخ میدهد. چنان ساده عمل میکند و چنان از کمترینها بیشترینها را میسازد که مخاطب راهی ندارد جز آنکه اگر میخواهد به دیدن ادامه دهد برود سراغ تجسم و ترسیم ذهنی فرایند خلق. اگر اینطور نگاه نکند پنج دقیقه هم طول نمیکشد که دیدن عکس و ویدئو را متوقف میکند. در حوزه بصری/ تجسمی هنر کیارستمی وابستگیهایی را بهطور عینی و اثباتپذیر به هنر شرق دور نشان میداد. نوعی درهمآمیزی فرهنگ دو جغرافیای شرقی. از سمتی ایرانی و از سمتی ذن بودیستی و ژاپنی که شاید تفاوتهای زیادی با یکدیگر داشته باشند (در اینجاست که کیارستمی به سهراب سپهری بسیار نزدیک میشود). به یاد بیاورید صحنه یکی از کنسرتهای حسین علیزاده را که کیارستمی طرحی ساده را برایش خلق کرده بود. چند سرو ایرانی که تنها ایستادهاند بدون کوچکترین عناصر اضافی بصری یا چیدمان چنارهایش در خانه هنرمندان. معاصربودن تنها به خلق اثر معاصر و نو خلاصه نمیشود بلکه روشهای دیدن و مواجهه با اثر هنری نیز گسستی با عادات دیداری گذشته دارد. این چالشی بسیار مهم در هنر معاصر است. چگونه دیدن؛ این موضوع نه آموزشپذیر است و نه آموزشناپذیر. چیزی است ناپیدا و پیدا که در آثار برخی از بزرگان هنر احساس و پیگیری ميشود و شاید کیارستمی در بالای فهرست هنرمندانی باشد که مخاطب را دعوت به مشاهده میکند. میراثی از این گران بهاتر میخواهید؟ آیا پاسداشت و نگهداشت آن وظیفه هنرمندان نیست؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.