مأموریت قدیمی ناتو در عصر جدید
آزاده طاهری
پس از فروپاشی شوروی و پایان جنگ سرد، بسیاری گمان میکردند ادامه فعالیت سازمان پیمان آتلانتیک شمالی دیگر توجیهی ندارد یا دستکم این پیمان نظامی باید به دنبال مأموریت جدیدی برای خود باشد. بااینحال تنش با روسیه، گسترش افراطگرایی و تهدیدات تروریستی، ادامه درگیری در افغانستان، بحران پناهجویان و این اواخر نگرانی از خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا، موجب شده است کمترزمانی پس از پایان جنگ سرد، مشکلات پیشروی ناتو تا این حد جدی باشد. از میان این فهرست اما تنش با روسیه اصلیترین موضوعی بود که در نشست اخیر سران ناتو در ورشو مورد توجه قرار گرفت؛ مسئلهای که میتواند نشان دهد با وجود گذشت سالها، سایه این جنگ همچنان بر روابط این دو رقیب قدیمی سایه افکنده است. ناتو در سالهای آغازین جنگ سرد بنیان گذاشته شد و هویت اصلی آن را مقابله با نفوذ شوروی در آن دوران شکل داد. اگرچه درباره تاریخ دقیق دوران جنگ سرد توافق نشده است اما از تنشهای سیاسی و نظامی غرب و شوروی در سالهای 1947 تا 1991 بهعنوان جنگ سرد نام برده میشود. ناتو در آن سالها تلاش میکرد با تکیه بر تئوری «سد نفوذ»، از گسترش نفوذ اتحاد جماهیر شوروی جلوگیری کند. با پایان جنگ سرد، ناتو همچنان مهمترین نهاد دفاع جمعی اروپا باقی ماند و همزمان تلاش برای بهبود روابط این دو رقیب دیرینه، در چارچوبهای خاصی مانند شورای ناتو- روسیه دنبال شد. هیچیک از اینها نتوانست از اصلیترین نگرانی امنیتی مسکو، یعنی گسترش ناتو به شرق اروپا بکاهد و بحران در اوکراین نشان داد تا چه میزان تلاشها برای بهبود روابط ناتو و روسیه پس از پایان جنگ سرد، بینتیجه بوده است. روسیه و غرب بارها منکر رقابت با یکدیگر در کشورهای استقلالیافته شوروی شدهاند، اما در حقیقت هریک تلاش کردهاند تحولات در منطقه را در راستای منافع خود هدایت کنند. ناتو تلاش کرد از فروپاشی شوروی بهعنوان فرصتی برای تقویت حضور خود در شرق اروپا بهره ببرد و در مقابل مسکو درصدد آن برآمد تا با قراردادن کشورهای استقلالیافته شوروی در حوزه نفوذ خود، رؤیای احیای شوروی را تحقق بخشد. اوکراین نیز از جمله کشورهایی بود که در این حوزه نفوذ و حیاط خلوت روسیه قرار میگرفت و از این رو بود که اقدام کییف برای خروج از این دایره با واکنش تند مسکو روبهرو شد. سایه تئوری «سد نفوذ» ناتو و سیاست حوزه نفوذ مسکو، اوکراین را در میانه میدان رقابت روسیه و غرب قرار داد. در این میان نگرانی کشورهای شرق اروپا از بحران در اوکراین و مواضع روسیه در این زمینه، تا حدودی کفه ترازوی این رویارویی را به نفع ناتو تقویت و مسکو را بیشازپیش خشمگین کرد. جدایی کریمه از اوکراین و پیوستن آن به روسیه و همچنین حمایت مسکو از مخالفان مسلح در شرق و جنوب اوکراین، زنگ خطری برای کشورهای شرق و مرکز اروپا بود. کشورهای منطقه که نگراناند به سرنوشتی مشابه اوکراین دچار شوند، از تقویت حضور ناتو و اتخاذ موضع سختگیرانهتری در برابر روسیه، استقبال کردند. ناتو نیز تلاش کرد با تکیه بر این نگرانی نزدیکترشدن به مرزهای روسیه را توجیه کند. در نهایت تنش میان مسکو و غرب نیز بیشتر شد بهطوریکه پس از پایان جنگ سرد، دو طرف هیچگاه اینگونه مقابل یکدیگر صفآرایی نکرده بودند. تحولات اوکراین اگرچه جدیدترین صحنه زورآزمایی روسیه و ناتو است، اما اولین اختلاف نظر جدی دو طرف نیست. سامانه موشکی شرق اروپا در سالهای اخیر یکی از جدیترین موارد اختلاف نظر میان ناتو و روسیه بوده است. روسیه بارها درباره استقرار سامانه موشکی ناتو در شرق اروپا، در نزدیکی مرزهای این کشور ابراز نگرانی کرده است. کرملین خواهان دریافت تضمین حقوقی بوده که این سامانه موشکی روسیه را هدف قرار نمیدهد، درخواستی که تاکنون با بیاعتنایی روبهرو شده است. پیدایش شکل نوینی از نظم جهانی و تغییر مناسبات بینالمللی که منافع کشورها را به گونه پیچیدهای به یکدیگر مربوط میکند، شاید احتمال بازگشت به دوران جنگ سرد را کم کند، با این همه روابط روسیه و ناتو همچنان تحت تأثیر رقابتهای دیرینه است. همین مسئله موجب شد تلاشها برای اعتمادسازی میان این دو رقیب، راه به جایی نبرد و تنش میان روسیه و ناتو به شکل بیسابقهای آشکار شود. پیمان نظامی تحت رهبری آمریکا، در دوران جدید با چالشهای نوینی نیز روبهروست. از سال 2014 تاکنون شش کشور عضو ناتو هدف حمله تروریستی قرار گرفتهاند، افغانستان نیز همچنان درگیر خشونت و ناامنی است. خاورمیانه در آتش جنگ میسوزد و سیل پناهجویان کشورهای اروپایی با بحرانی جدی روبهرو شده است. حملات سایبری نیز کشورهای عضو ناتو را با شکل جدیدی از تهدید روبهرو کرده است. با این همه ناتو پس از گذشت 70 سال همچنان وظیفهای مهم پیشرو دارد و آن هم مقابله با نفوذ روسیه است. مسکو نیز ناتو را تهدیدی جدی برای حفظ سیطره خود بر کشورهایی میداند که پیش از فروپاشی شوروی در حوزه نفوذش قرار داشتند. در شرایط کنونی به نظر نمیرسد راهی برای تغییر این معادله وجود داشته باشد؛ تا زمانی که ناتو، روسیه را مهمترین تهدید پیشروی خود بداند و مسکو نیز در پی رؤیای بازگشت به دوران اتحاد جماهیر شوروی باشد، در بر همان پاشنه خواهد چرخید و ناتو در دوران جدید همچنان اصلیترین رسالت خود را اجرای اولین مأموریت خود خواهد دانست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.