|

دست «هیچ» را نگیریم، بگذاریم زمین بخورد

وحید حکیم

روزنامه «شرق» در تاریخ پنجم تیرماه سال جاری مطلبی را تحت عنوان «دامن چاک‌چاک نقد» به چاپ رساند که فحوای محوری آن اعتراض به چاپ مقاله‌ای انتقادی بود به قلم اینجانب در فصلنامه حرفه: هنرمند شماره 42، و چاپ مجدد آن در کتاب «در جست‌وجوی زمان نو». موارد افترای نویسنده این مطلب به اینجانب عبارتند از: تشابهات، از آن خودسازی‌های معنوی بدون ذکر مأخذ، و در نهایت استفاده از تصاویر مرتبط با نوشته‌های ایشان. حال، یک‌به‌یک به بررسی آنها می‌پردازم. 1- شباهت در عنوان مقاله «تکثیر کیچ، تکرار هیچ»، «به سوی هنری تقریبا هیچ». به تنها واژه مشترک در عنوان دو مقاله می‌پردازم، یعنی واژه «هیچ» که بر دو مفهوم بسیار متفاوت دلالت می‌کند. «هیچ» در مطلب من صفتی‌‌ست برای تمامی هنرهایی که، در سراسر متن، تلاش کرده‌ام بی‌ثباتی، بی‌مایگی و ویژگی‌های التقاطی و ناسنجیده و نااندیشیده آنها را به‌گونه‌ای مستدل (در حد توان) بررسی کنم؛ «هیچ» در متن من صفتی‌ست هم‌سنگ «پوچ». حال، به متن ایشان سرک می‌کشیم: در ابتدا باید بگویم بنده «هیچ» ایشان را اصلا نمی‌فهمم، چراکه در سراسر متن، مفهومی بس سرگشته و محافظه‌کارانه دارد. در جایی گفته‌اند: «شاید هیچ‌های پرویز تناولی یکی از برجسته‌ترین خطوط تداوم باشد، که گفتمان‌های هنری دهه‌های قبل را به گفتمان‌های مسلط بعد از 77 وصل می‌کنند.» (حرفه: هنرمند 40 ص 124) و در بین سطور دیگر، به شکلی جسته‌گریخته و با ترس و لرز از سازوکار نمادین بازار سخن می‌گویند، اما لختی بعد هنر زاده از آن را تبرئه کرده روانه خانه بخت می‌کنند و نمی‌گذارند در ورطه «هیچ» فرو افتد، در ابتدا می‌نویسند: «طبیعی است وقتی که دستگاه‌های نمادین اثر تا آن حد اهمیت داشته باشد که اقتباس از آن تنها با ملازمت تکنیک اجرائی خوب، اثر هنری را راهی بازار هنر کند، در این میان دیگر فردیت هنرمند امری ثانوی یا اصلا بی‌اهمیت است، نام و امضای هنرمند در حد علامتی تجاری مطرح خواهد شد تا کیفیت و قیمت اثر را تضمین کند.» (همان، ص 126) در اینجا گویی نویسنده قصد دارد به ماهیت آن هیچی و پوچی اشاره کند که در عنوان مطلبش مطرح کرده است، اما لختی بعد، و در پی اضمحلال چنین هویتی، مکررا در مصداق‌هایشان بحث از «هویت‌های چندگانه» و چندرگه را مطرح می‌کنند، از آن به‌سان «اختلال هویتی» یاد می‌کنند اما بلافاصله می‌گویند که منظورشان «نوعی بیماری هویتی نیست». می‌نویسند: «این آثار هم‌زمان بار دستِ کم دو هویت متفاوت را بر دوش می‌کشند». (همان. ص127) دقت کنید! این مبحث اختلال هویتی همان چیزی‌ست که در مطلب اینجانب تحت عنوان شوخ و گزنده «پست کیچ پاپ دادا» مطرح شد، و پرواضح است که این عبارت، دلالت بر التقاطی بی‌مایه و پوچ در هنر دارد. در مطلب من می‌خوانید: «نمایش این هنر، بی‌ثباتی و ویژگی‌های التقاطی و تصنعی‌اش، و شاید بیش از همه سطحی‌نگری و بی‌مایگی‌اش، با اقتباس نظام خاصی از نشانه‌های فرهنگ توده (کیچ روستایی/ حاشیه شهرنشینی، کیچ امامزاده‌ای)، و عناصر اقتباسی غربی (کالاها، سوپراستارها، و اسطوره‌های موقعیتی)، در زمینه و الفبایی «وارداتی»، و گاه با استهزایی دادایستی همراه است.» (حرفه: هنرمند42، ص 63) به‌راستی «هیچ» در مطلب ایشان حاکی از چیست؟ «هیچ»های پرویز تناولی؟ در این صورت چه ربطی به «هیچ» مطلب بنده دارد؟ و اگر کیچ را «هیچ» می‌دانند چرا آن را با مبحث آبرومندی مثل «هویت‌های چندگانه» خلط می‌کنند تا با ماست‌مالی‌کردن آن، موضع گنگ و محتاطانه خود را نثار خوانندگان کنند؟! بنده از عنوان «تقریبا هیچ» تا کلمات پایانی مطلبم لحظه‌ای از دادن صفت «هیچ» به هنری که از آن سخن گفتم، دور نشدم و تلاش نکردم تا با ایجاد وضعی که در آن نه سیخ بسوزد و نه کباب، زهر «هیچ» را بگیرم. 2. ازآن خودسازی رندانه مطالب این افترا نیاز به توضیح بیشتری دارد: در ابتدا باید بگویم که سال‌های 90 و 91 که سال انتشار این مطالب است هنگامه فوران و سیطره عناصر، مضامین، مکان‌ها و شخصیت‌هایی بود که با شتابی بی‌سابقه فضای گالری‌ها، بروشورها و کتاب‌های موجود را آکندند؛ تصاویر و نام‌هایی چون خط فارسی، چادر، عشق، جنسی، سکسی، مریلین مونرو، غلامرضا تختی، بهروز وثوقی، زورخانه، حمام و... همگان با چنین عناصر و نام‌هایی مواجه بودیم. این کلمات به کلیدواژه‌های بحث‌های گه‌گاهی در گالری‌ها، نشست‌ها و میهمانی‌های آن دوران بدل شده بود. (جالب توجه این‌جاست که از میان کتاب‌ها، کتاب «تهران آرت» که موضوع محوری «نقد تند» اینجانب بود، همان کتابی‌ست که ایشان بر چند تصویر آن استیتمنت نوشته و آنها را مورد «تحسین» قرار داده‌اند!) بگذریم. به مفاد اعتراض می‌پردازم، مستفادِ دو مثال ایشان فهرست‌وار بدین شرح است: 1. بازار هنر و سازوکار پیچیده‌ای که به‌واسطه آن عناصر فرهنگ توده و فرهنگ متعالی، بنا بر موقعیت/فرصت، در هم رفت‌وآمد می‌کنند و بعضا جای یکدیگر می‌نشینند. 2. اعتباربخشی مکان اثر هنری به ابژه هنری و فربه‌شدن آن توسط کاپیتالیسم بازار آزاد. ضمن گفتن این نکته که ایشان با حذف پس و پیش نقل‌قول‌هایی از مطلب اینجانب، و به‌کارگیری سودجویانه آنها به شکل کپسولی در برابر کلمات خودشان، به خیال خودشان در امر تخریب، رندی و زیرکی به خرج داده‌اند، باید بگویم که این دو مفهوم اساسی، که شاید بتوان از آنها همچون کلیدهای نقد هنر معاصر جهان یاد کرد، هم‌زمان با ظهور خود این هنر پا به عرصه متون گذاشتند و از کشفیات ایشان نیست. اکنون، به سراغ پاره‌هایی از متن می‌رویم که ایشان در کنار یکدیگر قرار داده‌‌اند و بنده را متهم به «ازآن خودسازی رندانه» کرده‌اند. بخش نخست: در پاره‌ای از متن، ایشان از طرفی از آمیزش نمادهای عامیانه، اشکالی با سابقه فرهنگی کهن و نیز چهره‌های نامی ورزشکاران و غیره سخن می‌گویند و سپس از «بازار هنر» به عنوان سفارش‌دهنده و مشوق این تولیدات. بدیهی‌ست، همین دوران ذکرشده، دورانی که در آن از دل گالری‌ها و کتاب‌ها، خیل عناصر و شخصیت‌های ناهمگون بر فرق سر هنر کشور ما کوبیده شد، همان دورانی‌ست که بحث بر سر رد پای چرکین بازار در معیت نام گالری، کتاب و هنرمند بر سر زبان‌ها بود، و آن هم نه‌تنها در محفل کسانی که اصطلاحا منتقد یا هنرشناس خوانده می‌شوند، بلکه هر بیننده و دانشجوی عادی پی به این امر بدیهی و آشکار برده بود. اما بیایید در آن پاره از مطلب من که ایشان به قصد افشاگری در کنار متن خود قرار داده‌‌اند، باریک شوید تا دریابید که مورد بحث من با بحث ایشان به کل متفاوت است. اینجا اعتراض من به هنرمندی ست که علی‌الظاهر علیه نظام‌های نمادین ایدئولوژیک و کیش‌های مبتنی بر پول و قدرت برمی‌آشوبد، اما در همان کیش کذایی کالای هنری خود را به قیمتی هنگفت به فروش می‌رساند. (در این جا ایراد من به هنرمند است و نه بازار. بنده بازار را هوشمند می‌دانم، و ناهشیاری را صفت هنرمندی که سرسپرده این بازار است، در حالی که مورد بحث ایشان خصلت‌ها و شگردهای بازار است؛ چیزی که بر همگان آشکار است و تفاوت تنها در بیان و ادبیات آن است.) برخلاف نظر ایشان، من بر این باور نیستم که «کیچ پیامی را به صورت فشرده تصویر می‌کند»، که «هنر کیچ هنری چندلایه است». کیچ از نظر من، به معنای واقعی «هیچ» است، پس دست او را نمی‌گیرم و نوازشش نمی‌کنم. ایشان در مطلب‌شان در مجله «تندیس» به بارزترین و پرسروصداترین نمایشگاه‌های سال 90 پرداخته‌‌اند؛ یعنی به گونه‌ای فهرستی از آنچه در آن سال گذشته است را معرفی کرده‌اند. نمایشگاه کسانی چون محمود بخشی، هومن مرتضوی، نگار بهبهانی، مونا آقابابایی، امیر معبد، هاله انواری،... و گویا از این طریق، زان پس، نمایندگی انحصاری آنان را سند زده‌اند. سیاهه‌ای دیگر نیز البته از میان صفحات کتاب «تهران آرت» بدان یار می‌شود. زان پس، می‌نشینند و از هر آن که در ارتباط با این هنرمندان قصد قلم‌زدن دارد طلب مأخذ می‌کنند! بخش دوم: سخن از پیشانی‌نوشت یا اصطلاحا استیتمنتی‌ست که ایشان بر تابلوی «عشق»، اثر لیلا پازوکی در کتاب «تهران آرت» نوشته‌‌اند و آن را در برابر پاره‌ای از مطلب من قرار داده‌اند. مدنظر ایشان احتمالا مطرح‌شدن مبحث نه‌چندان تازه اعتباربخشی مکان اثر هنری به ابژه هنری‌ست که اول بار توسط مارسل دوشان مطرح می‌شود. ریچارد اپیگناسی در کتاب «پست‌مدرنیسم» می‌نویسد: «دوشان اولین فردی بود که باور داشت که هر شیئی را، اگر از محیط اصلی و مفهوم و طرز استفاده خود جدا شود، می‌توان به عنوان هنر عرضه کرد.» این سان، او با روانه‌کردن «حاضر آماده»هایش به موزه‌ها این اعتباربخشی را به چالش کشید و به سخره گرفت و گفت: «خوب، اگر امضاء شده باشد و در موزه باشد [...] پس حتما یک اثر هنری‌ست. چه چیز دیگری می‌تواند باشد؟» روح سخن من با اشاره و شرح دو مثال از موسیقی کیچ و هنر کیچ، و تغییر مکان آنها به میهمانی‌های روشنفکرانه و گالری‌ها و موزه‌ها به قصد اعتباربخشی، به قصد نزدیک‌کردن خود به لبه‌های یک هنر آوانگارد، موجه، روشنفکرانه و والا، بیش از هر چیز گفت‌وگویی با ایده مارسل دوشان است. ایشان اما در استیتمنت‌شان بر «عشق» خانم پازوکی می‌نویسند: «اگر «عشق» لیلا پازوکی بر سردر عمارتی و در یک چشم‌انداز شهری نصب می‌شد چه تصوری از چنین مکانی به ذهن می‌آمد و حالا که بر دیوار یک گالری هنری و در فضای داخلی عرضه شده چگونه خوانشی از آن حاصل می‌شود؟»1 تابلوی «عشق» بر سردر یک عمارت شهری می‌تواند اشاره به مکانی داشته باشد که در آن ابژه جنسی به فروش می‌رسد، و تابلوی «عشق» با نورهای صورتی در فضای یک گالری، حاکی از خود ابژه جنسی در کسوت یک استعاره (یک نام) است. سخن بنده در مقاله‌ام به گونه‌ای واضح و مبرهن این است که شیء بی‌ارزش همواره بی‌ارزش است، کافی‌ست آن را از زیر سایه مناسبات سرمایه و قدرت خارج کنید تا دوباره به همان دلالت بی‌مایه خود بازگردد. این درحالی‌ست که ایشان در متن‌شان «عشق» را دلالتی چندلایه معرفی می‌کنند، کلمه‌ای که توانسته است به واسطه ذهن هشیار هنرمندش به چیزی چون نماد متعالی «پیوند» بدل شود. بس روشن است که در این جا سخن از دو نوع جابه‌جایی‌ست، بنده از آن جابه‌جایی سخن می‌گویم که به واسطه آن اعتبار کاذب اثر از دست می‌رود، که توسط آن کاخ مجلل اما بی پایه و اساس اثر فرو می‌ریزد، اما نفس امر برای ایشان گویی کاذب نیست (در سراسر نوشته‌های ایشان امر کیچ در سایه مفاهیمی چون هویت چندگانه و کیچ استعاری غسل تعمید می‌شود)، اتفاقا سازگاری با محیط و یافتن دلالت‌های تازه به واسطه این جابه‌جایی، قابلیت تازه‌ای‌ست که ایشان در متن‌شان به «عشق» اعطا می‌کنند! اندکی دیگر ادامه می‌دهم: ایشان ضمن اشاره به بار ادبی و عرفانی هزارساله واژه «عشق»، جایگاه تابلوی فوق را اینگونه توصیف می‌کنند: «در این جا گزینش رسانه نور و نئون برای پرداختن به عشق، هم‌زمان چندین جریان مختلف، شامل تصاویر کلان‌شهرهای دهه‌های شصت و هفتاد میلادی، فرهنگ تبلیغاتی جامعه مصرفی، جریان هنری پاپ و فرهنگ عامیانه حاشیه شهری را به هم پیوند می‌دهد» و بلافاصله در تکمیل آن می‌نویسند: «و نفس پیوند در فرهنگ فارسی یکی از وجوه گوهری عشق است.» این درحالی‌ست که در مطلب اینجانب، و با استناد به آرای لیوتار، از هنرهایی با چنین ارجاعاتی و با چنین ویژگی‌های التقاطی همچون بازنمود بی‌ارزش‌ترین درجه فرهنگ معاصر یاد می‌شود. دقت کنید! شکافی چنین عمیق در دیدگاه را چگونه می‌توان «ازآن خودسازی معنوی» کرد؟ انتخاب تصاویر یک تصویر از نمایشگاهی در گالری «اعتماد». یک تصویر از نمایشگاهی در گالری «هما». یک تصویر از اینترنت. پنج تصویر از کتاب «تهران آرت». این فهرست مأخذ تصاویر است در مطلب اینجانب.چند استیتمنت برای تصاویر کتابی می‌نویسند، آنگاه آن تصاویر را از آن خود می‌کنند! به همین سادگی می‌شود چیزی را «رندانه از آن خود» کرد؟ تصویر متعلق به نویسنده استیتمنت است یا استیتمنت متعلق به تصویر؟ کتاب متعلق به ایشان است یا ایشان نویسنده چند مطلب کوتاه «سفارشی» در آن هستند؟ شاید عمق تهی‌بودن اعتراض بیش از همه در این ادعا خود را نشان می‌دهد. انتظارشان از من چه بود؟ این-که نام هنرمند و زیر آن نام استیتمنت‌نویس را قید کنم؟ اگر گالری‌دار هم خواهان ذکر نام شود چه؟ جز اینکه ایشان عبارت «پست کیچ پاپ دادا» را در مطلب بنده معادل «هویتی چندگانه» تلقی کرده باشند، وگرنه چه چیز می‌توانست توهم «تشابه» را در درون ایشان بدل به هیولایی کند، که همچنان از پس سال‌ها، در واکنش به مطلبی درباره هنری که «هیچ» است، اما «هیچ» مطلب بنده و نه مطلب ایشان، به آن «بگم بگم»ی دامن زنند که همگان از آن آسیب جدی دیده‌ایم؟ داستان دور و نزدیک‌شدن‌شان به یک مجله را با آب و تاب تعریف می‌کنند، بعد درمی‌آیند که: «نوشته‌های من پایه اصلی کار حکیم است.»، «توجه خاص و بیش از حد آقای حکیم به نوشته‌های من...»، «عکس مربوط به نوشته‌های من، زینت‌بخش مقاله آقای حکیم شده است...» بارها نام بنده را بر زبان می‌آورند تا به شیوه‌ای شمنی بر داعیه‌های سست و بی‌پایه خود، بر آن بساط که بساطی نیست، که «هیچ» نیست، صحه گذارند! در آخر باید بگویم که فرهیختگی از آن خواننده‌ای‌ست که تمامی مطالب مورد دعوی را با دقت بخواند و کتاب «تهران آرت» را که موضوع محوری مقاله بنده است ورق بزند. آن خواننده هشیار در امر خطیر قضاوت، خود را به این اندک محدود نمی‌کند، وگرنه بیم آن می‌رود که او نیز در مغاک «هیچ» فرو غلتد. از این قیل و قال دیگر سخنی نخواهم گفت. 1- در این بخش، در دو قسمت بنده از متن فارسی استیتمنتی که کتاب «تهران آرت» به زبان انگلیسی از آقای دل‌زنده به چاپ رساند، و ایشان در سال 91 متن فارسی آن را در اختیار من گذاشتند نقل قول آورده‌ام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.