آیا رشد دو یا سه برابری تولید صنعت پتروشیمی ممکن است؟
نادر جاویدپور . مجید مقدم دیمه*
شاید این طبیعت صنعت باشد که محکوم به توسعه است. صنعت از جنس اقتصاد است و به قول میلتون فریدمن (Milton Friedman)، اقتصاددان بزرگ و برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال 1976، پول محکوم به رشد است.
صنعت پتروشیمی نیز مانند بسیاری از دیگر صنایع به رشد خود ادامه میدهد. آیا رشد این صنعت را پایانی خواهد بود؟جواب به این سؤال نیازمند دقت نظر بسیاری است و پاسخ به سؤالاتی چند که جواب هریک کلید ما را به سوی پاسخ رهنمود خواهد کرد؛ الف-زمینه رشد تولید، رشد در مصرف است: بدیهی است اصلیترین عامل رشد تولید سودآوری تولید است که با توجه به حاکمیت نظام عرضه و تقاضا بر اغلب محصولات صنعت پتروشیمی، هرچه جهان به محصولات پتروشیمی وابستگی بیشتری داشته باشد تقاضا برای آنها بالاتر است و کشش لازم برای مصرف تولیدات عرضهشده بیشتر و قیمت فروش بالاتر و سود مناسبتر خواهد بود. الف-1- رشد تولید با محدودیتهایی چند روبهروست یعنی نمیتوان انتظار داشت سرعت رشد مصرف همواره مثبت باشد. عواملی چند، عامل محدودیت در رشد مصرف است. الف-1-1- کاهش رشد جمعیت معمولا به پیرشدن جوامع و درنهایت به کاهش جمعیت و هرم سنی (Demography) جامعه خواهد انجامید. این امر میتواند از سرعت رشد مصرف کاسته و حتی آنرا کاهشی کند یا در نوع مواد مصرفی تأثیرگذار باشد. بهعنوان مثال با پیرشدن جوامع از پلیمرهایی با کاربرد در تولید خودرو کاسته شده و به محصولاتی با کاربردهای بهداشتی و پزشکی اضافه میشود. الف-1-2- نگرانیهای محیطزیستی اهمیت بالایی در جوامع مختلف و بهویژه در کشورهای توسعهیافته دارد و این امر میتواند به محدودیت هرچه بیشتر و قوانین سختگیرانه در استفادهنکردن از پلیمرها یا اعمال مالیاتهایی بینجامد که افراد را به استفاده از مواد جایگزین سوق میدهد. نمونهای از این قوانین را میتوان در محدودیت عرضه و فروش کیسههای نایلونی در بسیاری از فروشگاههای کشورهای اروپایی مشاهده کرد. الف-1-3- تغییرات تکنولوژی و جایگزینی با محصولات مشابه، نگاهی به رشد فناوری نشان میدهد مرتبا از حجم سرانه مصرف مواد اولیه کاسته میشود. با ورود انواع مودمها و تلفنهای همراه از مصرف تلفنهای ثابت کاسته شده و به نسبت از حجم مصرف پیویسی گرید کابل مخابراتی کاسته خواهد شد. در مثالی دیگر با گسترش مصرف آفتکشهای فرمون (Pheromones، بر پایه بوی حشرات) نیاز به سموم مختلف عادی کاهش خواهد یافت و این یعنی کاهش تولید صنعت پتروشیمی. ب- محدودیتهای مالی و سرمایهای؛ بدیهی است افق انتظار افول درآمدزایی صنعت پتروشیمی، کاهش نرخ بازگشت سرمایه (IRR، Rate Of Return) یعنی نسبت بین دارایی که در صنعت پتروشیمی سرمایهگذاری میشود، از یکسو و سود محتمل از سرمایهگذاری در سایر صنایع و خدمات در کنار آن کاستهشدن از سرمایه آزاد در سطح جهان (که درحالحاضر حدود 10 هزار میلیارد دلار تخمین زده میشود) که حاصل از گسترش نظام سرمایهداری بر مبنای مالیات ثروتمندان و کاستن از طبقه متوسط، عواملی است که میتواند نوار رشد کمی تولید را در این صنعت قطع کند زیرا نوع محصولات تولیدی صنایع شیمیایی و پتروشیمیایی درماهیت از جنس کالاهای مصرفی قشر متوسط است و با کاهش تعداد افراد این قشر، مطمئنا با کاهش مصرف روبهرو خواهیم شد. ج-محدودیت خوراک بالادستی؛ آیا منابع نفتی و گازی مناسب که بتواند با فناوریهای موجود از رشد چندینبرابری صنعت پتروشیمی حمایت کند وجود دارد؟ - در دهه قبل و با گسترش تولید گاز از شیل (Shale Gas) و کاهش قیمت گاز، خوراک مایع امکان رقابت اقتصادی خود را در برابر خوراک گازی از دست داده و از سویی با احداث واحدهای پتروشیمی با پایه ذغال سنگ در کشور چین باید در تعریف خوراک مناسب بازنگری کرد. واحدهای مصرفکننده خوراک مایع در شرایط کنونی سودآوری نداشته و تولید زایلینها نیز در حال جابهجایی به سوی شرق آسیاست. ج-1- اتان خوراک گازی مناسب برای واحدهای تولید اتیلن و در ادامه آن تولید پلی اتیلنیهاست، ولی آیا واحدهای جداسازی اتان از گاز، به اندازه کافی احداث یا در طرحها ملحوظ شده است. هزینه سرمایهگذاری بالای احداث این واحدها و قیمتگذاری دستوری اتیلن و نبود امکان عرضه و تقاضای اتیلن در بازار شناور، حاشیه سود چنین واحدهایی را غیراقتصادی کرده و عملا واحدهای در حال احداث چندانی وجود ندارند. با توجه به اینکه زنجیره تولید اتیلنیها بسیار بزرگ است، نتیجه طبیعی نبود خوراک مناسب و کافی امکان رشد زنجیره تولید در شاخههای آروماتیک و اتیلنی است. نتیجه آنکه در شرایط کنونی وضعیت خوراک در دسترس صنایع میانی و پاییندست پتروشیمی تنها امکان زمینه رشد را برای محصولاتی بر پایه (lpg) الپیجی و گاز متان را فراهم میکند و البته این خوراک تنها از منظر تئوریک (بافرض فراهمبودن سایر مفروضات) میتواند خوراک واحدهای تولید متانول و اوره و آمونیاک را پشتیبانی کند و این یعنی احداث دهها واحد تولید متانول و اوره. آیا بازار پذیرای چنین حجم تولیدی هست؟ اگر قرار باشد 120 میلیون تن به ظرفیت صنعت پتروشیمی افزوده شود و اغلب افزایش ظرفیت صرف تولید متانول و اوره شود، آیا امکان صادرات آن مهیاست؟ در شرایطی که درحالحاضر تنها پنج درصد تولید متانول کشور به مصرف داخلی میرسد، با چندبرابرشدن تولید تقریبا همه محصول متانول کشور باید صادر شود.
د-کشش تقاضا و توازن بازار؛ آمار اولیه نشان میدهد درحالحاضر واحدهای تولید متانول جهان با 70 درصد ظرفیت کار میکنند و ورود حجم بالای متانول میتواند به عرضه بسیار بالا و کاهش شدید قیمتها بینجامد و عملا استفاده عملی از واحدها را تا 50 درصد کاهش دهد. این داستان برای کود اوره قابل تکرار است. ه-نقش صنایع پاییندستی صنعت پتروشیمی؛ این صنایع که طیف وسیعی از کاربردهای مواد شیمیایی و پلیمرها را شامل میشود، طیفی از تولیدات مختلف از قطعات یدکی یا تولید موکت و کفپوش، کابل و صنایع بستهبندی را شامل میشود. با نگاهی اجمالی به صنعت پاییندستی پتروشیمی مشخص میشود، برای رشد این صنایع صرف عرضه گسترده خوراک ارزان راهگشا نیست و مشکلات ساختاری که تاکنون نیز ادامه داشته و سد گسترش صنعت بوده در صنایع پائین دست پتروشیمی نیز نمود خواهد داشت و در این طیف از محصولات هرچه نقش خوراک پلیمری و شیمیایی کاهش مییابد به دلیل کاهش مزیت نسبی در خوراک امکان رقابت واحدها و احداث واحدهای جدید سختتر میشود. بدیهی است رشدنکردن صنایع تکمیلی به معنی افزایشنداشتن تقاضای خوراک از بالادست خواهد بود و با رکود بازار داخل تنها راهکار باقیمانده صادرات است. و- نقش شرایط اقلیمی؛ در گذشته عامل شرایط اقلیمی چندان جدی انگاشته نمیشد ولی با نمود هرچه بیشتر تغییرات دمایی و کاهش نزولات جوی، تامین آب، خود به عاملی سرنوشتساز بدل شده است. پتروشیمی صنعتی است که به آب فراوان نیاز دارد و رشد نیازهای کشاورزی، کاهش آبهای جاری و... عملا امکان توسعه این صنعت جز در کناره دریای عمان و خلیجفارس با اما و اگرهای بسیار روبهرو کرده و این در حالی است که کارخانجات صنایع تکمیلی همه در شهرکهای صنعتی پیشبینی شده و دوری پاییندست از بالادست این صنعت به هزینه بالای حملونقل منجر خواهد شد. از نتایج و برآوردهای کارشناسی، چنین برمیآید که رشد بالای احداث ظرفیتهای صنعت پتروشیمی آنچنان که در برنامههای پنجم و ششم توسعه مدنظر بوده است، نیاز به بررسی و تحلیل مجدد دارد و حصول به ظرفیت 180 میلیون تن در دهه آتی و با وضع موجود هدفی دشوار است. *کارشناس پتروشیمی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.